ભારતનું બંધારણ: ભાગ ૩, ૪ અને ૪-એ
૧. ભાગ ૩: મૂળભૂત અધિકારો (Fundamental Rights) - અનુચ્છેદ ૧૨ થી ૩૫
મૂળભૂત અધિકારો ભારતના દરેક નાગરિકને સર્વાંગી વિકાસ અને સ્વતંત્રતા માટે બંધારણ દ્વારા આપવામાં આવેલા મૂળભૂત હકો છે. મૂળ બંધારણમાં ૭ અધિકારો હતા, પરંતુ ૪૪મા બંધારણીય સુધારા (૧૯૭૮) દ્વારા મિલકતનો અધિકાર રદ કરવામાં આવ્યો. હાલમાં ૬ મૂળભૂત અધિકારો છે:
૧. સમાનતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૧૪ થી ૧૮)
- ૧૪: કાયદા સમક્ષ સમાનતા અને કાયદાનું સમાન રક્ષણ.
- ૧૫: ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ, લિંગ કે જન્મસ્થાનના આધારે ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ.
- ૧૬: જાહેર નોકરીઓમાં તકની સમાનતા.
- ૧૭: અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી.
- ૧૮: ઈલકાબો (Titles) ની નાબૂદી.
૨. સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૧૯ થી ૨૨)
- ૧૯: વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા સહિત ૬ પ્રકારની સ્વતંત્રતાઓ.
- ૨૦: અપરાધો માટે દોષસિદ્ધિ સંબંધમાં રક્ષણ.
- ૨૧: જીવન અને શારીરિક સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ.
- ૨૧-એ (21A): ૬ થી ૧૪ વર્ષના બાળકો માટે પ્રાથમિક શિક્ષણનો અધિકાર (૮૬મો સુધારો, ૨૦૦૨).
- ૨૨: કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં ધરપકડ અને અટકાયત સામે રક્ષણ.
૩. શોષણ સામેનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૩ અને ૨૪)
- ૨૩: માનવ વેપાર અને મજૂરી (વેઠપ્રથા) પર પ્રતિબંધ.
- ૨૪: ૧૪ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને જોખમી કારખાના કે કામમાં રાખવા પર પ્રતિબંધ (બાળમજૂરી નિષેધ).
૪. ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૫ થી ૨૮)
- ૨૫: અંતઃકરણપૂર્વક કોઈપણ ધર્મ પાળવાનો અને તેનો પ્રચાર કરવાનો અધિકાર.
- ૨૬: ધાર્મિક બાબતોનો વહીવટ કરવાની સ્વતંત્રતા.
- ૨૭: ધર્મ સબંધી કરવેરામાંથી મુક્તિ.
- ૨૮: સરકારી શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ આપવા પર પ્રતિબંધ.
૫. સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૯ અને ૩૦)
- ૨૯: લઘુમતીઓના હિતોનું રક્ષણ.
- ૩૦: લઘુમતીઓને શિક્ષણ સંસ્થાઓ સ્થાપવાનો અને તેનો વહીવટ કરવાનો અધિકાર.
૬. બંધારણીય ઈલાજોનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૩૨)
જો મૂળભૂત હકોનું હનન થાય, તો નાગરિક સીધા સુપ્રીમ કોર્ટમાં જઈ શકે છે. ડો. બી. આર. આંબેડકરે અનુચ્છેદ ૩૨ ને "બંધારણનો આત્મા અને હૃદય" કહ્યો છે.
૫ પ્રકારની રિટ (Writ): બંધી પ્રત્યક્ષીકરણ (Habeas Corpus), પરમાદેશ (Mandamus), પ્રતિષેધ (Prohibition), અધિકાર પૃચ્છા (Quo Warranto), અને ઉત્પ્રેષણ (Certiorari).
૨. ભાગ ૪: રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (DPSP) - અનુચ્છેદ ૩૬ થી ૫૧
આ સિદ્ધાંતો આયર્લેન્ડના બંધારણમાંથી લેવામાં આવ્યા છે. તેનો મુખ્ય હેતુ ભારતમાં "કલ્યાણકારી રાજ્ય" (Welfare State) ની સ્થાપના કરવાનો અને સામાજિક-આર્થિક લોકશાહી લાવવાનો છે.
(નોંધ: આ સિદ્ધાંતોનો અમલ કરાવવા માટે કોર્ટમાં જઈ શકાતું નથી - તે Non-Justiciable છે).
- અનુચ્છેદ ૩૬: રાજ્યની વ્યાખ્યા.
- અનુચ્છેદ ૩૭: આ સિદ્ધાંતો અદાલત દ્વારા લાગુ કરાવી શકાતા નથી, પણ શાસનમાં પાયાના છે.
- અનુચ્છેદ ૩૯-એ (39A): સમાન ન્યાય અને મફત કાનૂની સહાય.
- અનુચ્છેદ ૪૦: ગ્રામ પંચાયતોની સ્થાપના.
- અનુચ્છેદ ૪૪: સમાન નાગરિક સંહિતા (Uniform Civil Code - UCC).
- અનુચ્છેદ ૪૫: ૬ વર્ષથી ઓછી વયના બાળકોની સંભાળ અને શિક્ષણ.
- અનુચ્છેદ ૪૮: કૃષિ અને પશુપાલનનું આયોજન (દૂધાળા પશુઓની કતલ પર રોક).
- અનુચ્છેદ ૪૮-એ (48A): પર્યાવરણ, વન અને વન્યજીવોનું રક્ષણ.
- અનુચ્છેદ ૫૦: કારોબારીથી ન્યાયતંત્રને અલગ રાખવું.
- અનુચ્છેદ ૫૧: આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સલામતીની વિવર્ધના.
૩. ભાગ ૪-એ (4A): મૂળભૂત ફરજો (Fundamental Duties) - અનુચ્છેદ ૫૧-એ (51A)
ઇતિહાસ: મૂળ બંધારણમાં ફરજો ન હતી. ૪૨મા બંધારણીય સુધારા (૧૯૭૬) દ્વારા સરદાર સ્વર્ણસિંહ સમિતિની ભલામણથી રશિયાના બંધારણમાંથી ઉમેરવામાં આવી.
સંખ્યા: શરૂઆતમાં ૧૦ ફરજો હતી. ૮૬મા સુધારા (૨૦૦૨) દ્વારા ૧૧મી ફરજ ઉમેરાઈ. હાલમાં કુલ ૧૧ મૂળભૂત ફરજો છે.
મુખ્ય ૧૧ ફરજો:
- બંધારણ, રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવો.
- આઝાદી માટેની આપણી રાષ્ટ્રીય લડતને પ્રેરણા આપનારા ઉદાત્ત આદર્શોને હૃદયમાં રુચિ રાખવી.
- ભારતની સાર્વભૌમતા, એકતા અને અખંડિતતાનું સમર્થન કરવું અને રક્ષણ કરવું.
- દેશનું રક્ષણ કરવું અને રાષ્ટ્રીય સેવા બજાવવી.
- સમરસતા અને સરખા ભાતૃભાવની લાગણીની વૃદ્ધિ કરવી તથા સ્ત્રીઓના ગૌરવને અનાદર કરતા વ્યવહારોનો ત્યાગ કરવો.
- આપણી સમન્વયી સંસ્કૃતિના સમૃદ્ધ વારસાનું મૂલ્ય સમજી તેને જાળવી રાખવો.
- જંગલો, સરોવરો, નદીઓ અને વન્યજીવો સહિત કુદરતી પર્યાવરણનું જતન કરવું.
- વૈજ્ઞાનિક માનસ, માનવતાવાદ અને જીજ્ઞાસા તથા સુધારણાની ભાવનાનો વિકાસ કરવો.
- જાહેર મિલકતનું રક્ષણ કરવું અને હિંસાનો ત્યાગ કરવો.
- વ્યક્તિગત અને સામુહિક પ્રવૃત્તિના તમામ ક્ષેત્રોમાં ઉત્કર્ષ તરફ આગળ વધવાનો સતત પ્રયાસ કરવો.
- (૧૧મી ફરજ - 51A(k)): ૬ થી ૧૪ વર્ષની વયના બાળકના માતા-પિતા કે વાલીએ તેને શિક્ષણની તક પૂરી પાડવી.