Бақылаудың мәні, түрлері, ұйымдастырылуы, зерттеу этикасы және діни тәжірибелерді зерттеуде қолданылуы
Бақылау — зерттеушінің адамдардың мінез-құлқын, іс-әрекетін, қарым-қатынасын және әлеуметтік жағдайларды табиғи немесе арнайы ұйымдастырылған ортада мақсатты әрі жүйелі түрде қадағалап, тіркеу әдісі.
Бұл әдістің басты ерекшелігі — зерттеуші адамдардан тек олардың не істейтіні туралы сұрамайды, олардың іс жүзінде не істейтінін тікелей бақылайды.
Жастардың діни тақырыптағы пікірлерін сауалнама арқылы сұрауға болады. Ал бақылау кезінде зерттеуші олардың діни іс-шара барысында өзін қалай ұстайтынын, кімдермен қарым-қатынас жасайтынын және қандай әрекеттерге қатысатынын зерттейді.
Адамның қоршаған ортаны қарапайым қабылдауы. Арнайы жоспар мен ғылыми мақсат міндетті емес.
«Бүгін мешітте жастар көп болды».
Уақытына қарай бақылау бір реттік, жүйелі немесе ұзақ мерзімді болуы мүмкін.
Зерттеуші зерттелетін топтың қызметіне белгілі бір деңгейде өзі де қатысады.
Артықшылығы: топтың ішкі өмірін, қарым-қатынасын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Шектеуі: зерттеушінің объективтілігін сақтау қиындауы мүмкін.
Зерттеуші зерттелетін әрекетке араласпай, сырттан бақылаушы ретінде әрекет етеді.
Мысалы, қоғамдық іс-шараға келген адамдардың әрекеттерін алдын ала жасалған схема бойынша бақылау.
Қатысушылар өздерін зерттеуші бақылап отырғанын біледі.
Қатысушылар зерттеу жүргізіліп жатқанын білмеуі мүмкін.
Адам бақылауда екенін білген кезде өзінің мінез-құлқын өзгертуі мүмкін. Бұл бақылау нәтижесіне әсер етеді.
Нені бақылау керектігі алдын ала белгіленеді.
Қатаң категориялар алдын ала белгіленбейді. Зерттеуші ортаны кеңінен зерттеп, маңызды құбылыстарды анықтайды.
Әсіресе жаңа және аз зерттелген тақырыптарды бастапқы зерттеу кезінде пайдалы.
| Элемент | Мысал |
|---|---|
| Тақырып | Жастардың діни іс-шараларға қатысу ерекшеліктері |
| Мақсаты | Жастардың діни ортадағы әлеуметтік мінез-құлқын анықтау |
| Объектісі | Зерттеуге қатысатын жастар |
| Уақыты | Бір ай, аптасына екі рет |
| Көрсеткіштері | Қатысу, қарым-қатынас, белсенділік, ақпарат алу жолдары |
Бақылау барысында зерттеуші ақпаратты қабылдайтын, тіркейтін және түсіндіретін негізгі тұлғаға айналады.
Адамдардың әрекетін және әлеуметтік жағдайды қадағалайды.
Маңызды оқиғалар мен қайталанатын әрекеттерді жазады.
Мәліметтерді контекстпен байланыстырып талдайды.
Сондықтан зерттеушінің дайындығы, бейтараптығы және әдістемелік сауаттылығы зерттеу сапасына тікелей әсер етеді.
«Қатысушы кездесудің алғашқы 20 минутында сөйлемеді».
«Қатысушы тақырыпқа қызықпады».
Екінші тұжырым міндетті түрде дұрыс емес. Үндемеудің басқа да себептері болуы мүмкін. Сондықтан зерттеуші көрген фактісін өзінің түсіндіруінен ажыратуы тиіс.
Зерттеуші күнделікке:
| Көрсеткіш | Тіркелетін ақпарат |
|---|---|
| Күні | 30.09.2026 |
| Уақыты | 15:00–16:30 |
| Орны | Зерттеу жүргізілген орта |
| Қатысушылар | 20 адам |
| Негізгі әрекет | Талқылау, сұрақ-жауап |
| Қарым-қатынас | Топтық және жеке |
| Алғашқы қорытынды | Кейін тексерілетін болжамдар |
Маңызды: факт пен зерттеушінің пікірін бөлек жазу қажет.
Әлеуметтік құбылысты болып жатқан сәтінде бақылауға болады.
Адамдардың нақты әрекеттерін зерттеуге мүмкіндік береді.
Әрекетті әлеуметтік ортамен бірге қарастыруға болады.
Алдын ала болжанбаған құбылыстарды анықтауға мүмкіндік береді.
Адамның айтқаны мен нақты әрекетінің арасында айырмашылық бар-жоғын көруге мүмкіндік береді.
Сондықтан бақылауды сұхбат, сауалнама және құжаттарды талдау сияқты басқа әдістермен біріктіру тиімді.
Қатысушы зерттеудің мақсаты мен шарттарын түсінуі керек.
Жеке және сезімтал ақпарат қорғалуы тиіс.
Қажет жағдайда қатысушының аты-жөні жарияланбайды.
Зерттеу қатысушыға зиян тигізбеуі керек.
Қатысу мәжбүрлі болмауы тиіс.
Сенімге, дүниетанымға және жеке өмірге құрмет көрсетіледі.
«Адамның келісімінсіз оның әрекетін ғылыми мақсатта бақылауға бола ма?»
Мұндай жағдайда келесі факторлар ескеріледі:
Дін тек сенімдер жүйесі ғана емес. Ол әлеуметтік тәжірибелер, рәсімдер, қауымдастықтар және адамдар арасындағы қарым-қатынастар арқылы да көрінеді.
Тақырып: «Жастардың діни іс-шараларға қатысу ерекшеліктері»
Мақсаты: жастардың діни ортадағы әлеуметтік мінез-құлқын зерттеу.
Бақылауға болатын көрсеткіштер:
Маңызды: бақылау адамның шын мәнінде неге сенетінін толық анықтай алмайды. Ол үшін сұхбат немесе сауалнама қажет.
Бақылау: «Не істеді?»
Сұхбат: «Неліктен істеді?»
Нақты мінез-құлық пен адамдардың пікірлерін салыстыруға мүмкіндік береді.
Нақты жағдайды ресми ережелер мен мәтіндермен салыстыруға болады.
Бір құбылысты бірнеше әдіс және дерек арқылы тексеру триангуляция деп аталады.
Бақылау — әлеуметтік шындықты тікелей зерттеуге мүмкіндік беретін маңызды социологиялық әдіс.
Діни тәжірибелерді зерттеген кезде бақылау діни қауымдастықтардың күнделікті өмірін, рәсімдерді, әлеуметтік қатынастарды және жастардың діни ортадағы әрекеттерін нақты контекстінде зерттеуге мүмкіндік береді.
Назарларыңызға рақмет!