4. Podstawowe wskaźniki rozwoju krajów

• Świat jest zróżnicowany pod wieloma względami.
• Wśród najważniejszych kryteriów podziału państw należy wymienić rozwój społeczno-gospodarczy [ogólny poziom bogactwa, technologii i jakości życia w danym kraju].
• Dlaczego w jego poziomie występują tak duże różnice? Czy da się je zmierzyć i zinterpretować?
• Dysproporcje w rozwoju poszczególnych państw [ogromne różnice w bogactwie i jakości życia między krajami] istniały zawsze.
• Jednak od drugiej połowy XX w. różnice między krajami najbogatszymi a najbiedniejszymi zaczęły silnie narastać.
• Przyczynami zwiększania się tych dysproporcji są m.in.:
  • niestabilna sytuacja polityczna w wielu krajach słabo rozwiniętych [np. częste wojny, przewroty i brak stabilnych rządów],
  • różnice wielkości przyrostu naturalnego [różnice w tym, o ile więcej ludzi się rodzi niż umiera w danym kraju].

---

Czynniki wpływające na rozwój społeczno-gospodarczy państw

Na różnice w poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego państw wpływa wiele czynników:

• przyrodniczych,
• historycznych,
• kulturowych,
• politycznych,
• ekonomicznych.

Wybrane czynniki rozwoju społeczno-gospodarczego państw

---

Wskaźniki rozwoju społeczno-gospodarczego

Dzięki wskaźnikom rozwoju społeczno-gospodarczego można porównać m.in. sytuację ekonomiczną państw oraz jakość życia mieszkańców. Najważniejsze z nich to:

• produkt krajowy brutto (PKB),
• wskaźnik rozwoju społecznego (HDI).

---

Produkt krajowy brutto (PKB)

• Produkt krajowy brutto to wartość rynkowa wszystkich wytworzonych dóbr i świadczonych usług w danym kraju w określonym czasie [łączna kwota pieniędzy za wszystko, co wyprodukowano i zrobiono w kraju np. w ciągu roku].
• Tę wartość wyznacza cena rynkowa, czyli cena, po której sprzedaje się produkty.
• Aby porównać PKB w krajach o różnej liczbie ludności, jego wartość przelicza się na jednego mieszkańca (per capita, łac. 'na głowę').
• Im większa wartość PKB per capita, tym wyższy poziom rozwoju społeczno-gospodarczego kraju.

---

Struktura wytwarzania PKB

• Struktura wytwarzania PKB pokazuje, jaki udział w tworzeniu produktu krajowego brutto mają poszczególne sektory gospodarki (sektory gospodarki, s. 76).
• W krajach wysoko rozwiniętych w strukturze PKB dominują usługi. Na przykład w Niemczech czy Danii udział tego sektora przekracza 60%.
• Z kolei w krajach słabo rozwiniętych, np. w Nigrze i Mali, w strukturze PKB przeważa rolnictwo.

W Polsce

• Najwyższy udział w strukturze PKB Polski mają usługi (blisko 70%, dokładnie 69,1%).
• Przemysł stanowi 28,1%.
• Najniższy udział ma rolnictwo (mniej niż 3%, dokładnie 2,8%).
• Taka struktura jest typowa dla państw o wysokim poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego.

---

Wskaźnik rozwoju społecznego

• Wskaźnik rozwoju społecznego (ang. Human Development Index, w skrócie HDI) to wskaźnik odzwierciedlający różne dziedziny życia społecznego i gospodarczego [wskaźnik pokazujący ogólną jakość życia, zdrowie i poziom edukacji ludzi w danym kraju].
• Tego typu wskaźniki umożliwiają porównywanie ogólnego poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego poszczególnych krajów.
• W przypadku HDI elementami składowymi są:
  • oczekiwana długość trwania życia, która mówi o kondycji zdrowotnej obywateli danego kraju,
  • oczekiwana liczba lat edukacji oraz średnia liczba lat edukacji informujące o zdolności państwa do wykształcenia obywateli, a także o wadze, jaką państwo przykłada do tego procesu,
  • dochód narodowy w przeliczeniu na osobę obrazujący m.in. zamożność obywateli.
• Dochód narodowy – suma dochodów pochodzących z wytworzenia dóbr konsumpcyjnych i produkcyjnych uzyskanych w danym roku przez obywateli państwa w kraju i poza jego granicami.
• Ponieważ do wyliczania HDI potrzeba kilku innych wskaźników, zalicza się go do wskaźników syntetycznych [wskaźników zbiorczych, łączących w sobie kilka różnych danych].
• Wartości składowych HDI dla Polski w 2021 r. / stan na 2022 r.:
  • HDI Polska: 0,881
  • oczekiwana długość trwania życia w momencie urodzenia: 77 lat
  • oczekiwana liczba lat edukacji dla dzieci rozpoczynających proces kształcenia: 15,9 roku
  • średnia liczba lat edukacji mieszkańców w wieku 25 lat i starszych: 13,2 roku
  • dochód narodowy na osobę w USD: 35 151 USD

• Wskaźnik rozwoju społecznego przyjmuje wartość od 0 do 1. Im ta wartość jest większa, tym wyższy jest poziom rozwoju społecznego danego kraju.
• HDI został opracowany na początku lat 90. XX w. i od tego czasu jest stosowany przez liczne organizacje, agendy i fundusze powiązane z ONZ.
• Na podstawie jego wartości państwa świata zostały podzielone na cztery grupy:
  • kraje bardzo wysoko rozwinięte (HDI powyżej 0,799),
  • kraje wysoko rozwinięte (0,700–0,799),
  • kraje średnio rozwinięte (0,550–0,699),
  • kraje słabo rozwinięte (HDI poniżej 0,550).
• Przynależność państw do poszczególnych grup pokazuje powyższa mapa.
• W 2022 r. najwyższą wartość wskaźnika rozwoju społecznego miały:
  • Szwajcaria (0,967),
  • Norwegia (0,966),
  • Islandia (0,959).
• W tym samym roku wartość tego wskaźnika dla Polski wynosiła 0,881, co pozwalało zaliczać nasz kraj do państw o bardzo wysokim poziomie rozwoju społecznego.

Czy wiesz, że...

• W 2022 r. wskaźnik rozwoju społecznego w Szwajcarii był ponad 2,5 razy wyższy niż w najniżej sklasyfikowanej w rankingu HDI Somalii.
• O dysproporcjach między tymi krajami świadczy też np. średni dzienny dochód przypadający na jedną osobę. W Szwajcarii jest to niemal 240 USD, a w Somalii – zaledwie ok. 9 USD.

---

Cechy państw o różnym poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego

• Do określania poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego stosuje się jeszcze wiele innych mierników i wskaźników ekonomicznych, demograficznych oraz społecznych.
• Charakteryzują one dokładnie poszczególne obszary działalności państwa i jego mieszkańców (np. produkcję energii, przyrost naturalny), jednak nie pozwalają na wyciąganie wniosków dotyczących ogólnego rozwoju społeczno-gospodarczego.
• Najważniejsze cechy państw o określonym poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego wymieniono na następnej stronie.

---

Główne cechy państw o wysokim, średnim i niskim poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego