Notatki - Liczba ludności świata i jej zmiany

1. Liczba ludności świata i jej zmiany

Ogólna tendencja: Liczba ludności świata nieustannie rośnie.
Stan pod koniec 2023 r.: Na Ziemi było ponad 8 mld ludzi.
Tempo wzrostu: Liczba ta rośnie o 70–80 mln osób rocznie (mniej więcej tyle wynosi dwukrotność liczby mieszkańców Polski).
Prognoza na 2050 r.: Jeśli obecne tempo wzrostu się utrzyma, na świecie będzie żyło aż 9,7 mld ludzi.

Przyczyny wzrostu liczby ludności:
- Rewolucja neolityczna (ok. 10 tys. lat p.n.e.): Powstawanie stałych osad i rozwój rolnictwa [dzięki temu ludzie zaczęli żyć w jednym miejscu i uprawiać rolę zamiast ciągle wędrować w poszukiwaniu jedzenia]. Umożliwiło to gromadzenie nadwyżek żywności.
- Rewolucja przemysłowa (początek w połowie XVIII w.): Wynalezienie maszyny parowej, rozwój górnictwa, hutnictwa i środków transportu (np. kolei, statków). Rozwiązania technologiczne znacznie zwiększyły produkcję żywności.
- Postęp technologiczny i rozwój medycyny: Spadek umieralności i wzrost liczby ludności. Poprawa warunków życia sprawiła, że na początku XIX w. liczba ludności przekroczyła miliard. Gwałtowny wzrost nastąpił w XX w. – mimo wojen (w tym I i II wojny światowej) dzięki postępowi technicznemu i medycznemu.
Przyczyny spadku liczby ludności:
- Wojny (m.in. I i II wojna światowa): Ogromne straty w ludziach i osłabienie gospodarki.
- Epidemie: Dziesiątkowanie ludności, zwłaszcza przed dynamicznym rozwojem medycyny.
- Głód i niedożywienie: Spadek produkcji żywności wynikający m.in. z naturalnych katastrof (np. długotrwałych susz).

Najludniejszy region: Azja (od wieków).
Drugie miejsce: Afryka (od lat 50. XX w. liczba ludności rośnie tu najszybciej).
Trzecie miejsce: Europa.
Kolejne lokaty: Ameryka Łacińska i Ameryka Północna.
Przyczyny wzrostu w tych częściach świata: M.in. odkrycia geograficzne i kolonizacja.
Najmniej osób: W Australii i Oceanii.
Wyjątek (Europa): W większości regionów świata liczba ludności rośnie, choć w coraz wolniejszym tempie. Wyjątkiem jest Europa, na której kontynencie od 2020 r. liczba ludności systematycznie się zmniejsza.
Ciekawostka o Afryce: W latach 1960–2023 liczba mieszkańców Afryki wzrosła o ponad 1,2 mld osób (największy wzrost, o niemal 200 mln osób, odnotowano w Nigerii).

Definicja: Przyrost naturalny to różnica między liczbą urodzeń żywych a liczbą zgonów w danym okresie.
Wartości przyrostu naturalnego:
- Dodatni: Jeśli liczba urodzeń przewyższa liczbę zgonów [rodzi się więcej ludzi, niż umiera].
- Ujemny: Jeśli liczba urodzeń jest mniejsza niż liczba zgonów [umiera więcej osób, niż się rodzi].
Cel obliczania: Stanowi informację o zmianach liczby ludności w danym czasie i na określonym obszarze.
Współczynnik przyrostu naturalnego (W_pn): Aby porównać sytuację demograficzną, przyrost naturalny przelicza się na tysiąc mieszkańców danego terytorium i wyraża w promilach (‰).

Współczynnik urodzeń (W_u):
- Wzór: W_u = (U : L) · 1000
- Gdzie: U – liczba urodzeń, L – liczba ludności kraju.
Współczynnik zgonów (W_z):
- Wzór: W_z = (Z : L) · 1000
- Gdzie: Z – liczba zgonów, L – liczba ludności kraju.
Współczynnik przyrostu naturalnego (W_pn):
- Wzór: W_pn = W_u - W_z (lub bezpośrednio z różnicy przyrostu naturalnego podzielonego przez liczbę ludności i pomnożonego przez 1000).

Wysoka wartość: W krajach słabo rozwiniętych przyrost naturalny jest zazwyczaj bardzo duży.
Przykłady z 2023 r.: Somalia i Niger – współczynnik przyrostu naturalnego wynosił ponad 30‰. W Somalii współczynnik urodzeń to 42,6‰, a w Nigrze 41,9‰.
Dlaczego tak jest?:
- Powszechnie występujący model rodziny wielodzietnej.
- Dzieci stanowią dla rodziców pewną formę zabezpieczenia i opieki na starość [bo nie ma systemów emerytalnych, a dzieci pomagają w gospodarstwie domowym i na polu].
- Systemy emerytalne są słabo rozwinięte.
- Wysoki współczynnik urodzeń idzie w parze z niskim współcynnikiem zgonów (często poniżej 10‰, np. w Angoli 6,9‰, w Afganistanie i Tanzanii 5,8‰), co wynika m.in. z niewielkiego udziału osób starszych w społeczeństwie, rozwoju medycyny oraz coraz lepszego dostępu do żywności i podstawowej opieki zdrowotnej.

Chiny w latach 1979–2015: Aby ograniczyć wysoki przyrost naturalny, realizowano program kontroli urodzeń ("polityka jednego dziecka").
Zasady: Małżeństwom z jednym dzieckiem przyznawano przywileje, a osobom z licznym potomstwem groziły kary finansowe.
Skutek: Szacuje się, że program ograniczył wzrost liczby ludności o blisko 300 mln osób.

Niski przyrost: Z reguły jest bardzo niski (np. w Danii bliski 0, a w Japonii i Niemczech – ujemny).
Czynniki wpływające na niski przyrost:
- Powszechność modelu rodziny z jednym dzieckiem.
- Konsumpcyjny styl życia: Styl nastawiony na osiąganie sukcesu zawodowego i gromadzenie dóbr materialnych.
- Bardzo duży odsetek osób starszych.
Europa Środkowa i Wschodnia (np. Bułgaria, Łotwa):
- Występuje tu jeszcze niższy przyrost naturalny (często wartości ujemne).
- Wynika to z niskiego współczynnika urodzeń (zwykle poniżej 10‰, np. Bułgaria 9,2‰, Łotwa 7,6‰) oraz bardzo wysokiego współczynnika zgonów (niekiedy ok. 15‰, np. Bułgaria 15,2‰, Łotwa 14,7‰).
Czynniki wpływające na wysoki współczynnik zgonów w krajach rozwiniętych:
- Prowadzenie niezdrowego stylu życia.
- Nasilanie się chorób cywilizacyjnych.
Wpływ pandemii COVID-19 (lata 2020–2022):
- Istotnie wpłynęła na spadek przyrostu naturalnego na świecie.
- Odnotowano zwiększoną umieralność (zwłaszcza wśród osób po 60. roku życia i osób z chorobami przewlekłymi).
- Znacznie zmniejszyła się liczba urodzeń z powodu odkładania decyzji o posiadaniu dziecka w związku z niepewną sytuacją ekonomiczną oraz wieloma ograniczeniami (m.in. z lockdownem).