MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO KHẢ NĂNG VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH THÔNG QUA MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI

Tác giả: [Họ và tên tác giả - Cần bổ sung]

Đơn vị công tác: [Trường Tiểu học X - Cần bổ sung]

Lĩnh vực: Giáo dục Tiểu học (Môn Tự nhiên và Xã hội)

Năm học: 2023 - 2024

Số QĐ công nhận cơ sở: [Chưa có dữ liệu]

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu và sáng kiến kinh nghiệm do chính tôi thực hiện trong quá trình giảng dạy tại [Trường Tiểu học X - Cần bổ sung]. Các số liệu, kết quả thực nghiệm sư phạm và minh chứng được trình bày trong bản sáng kiến này là hoàn toàn trung thực, khách quan và chưa từng được công bố hay sử dụng để nhận bất kỳ một danh hiệu thi đua nào trước đây. Tôi xin chịu trách nhiệm hoàn toàn về tính chính xác và tính chuẩn mực của các thông tin, tài liệu tham khảo được trích dẫn trong đề tài.

Tác giả sáng kiến
(Ký và ghi rõ họ tên)

PHẦN I. MỞ ĐẦU (712 từ)

1. Lý do chọn đề tài

Chương trình Giáo dục phổ thông (CT GDPT) 2018 được triển khai ở cấp Tiểu học với mục tiêu chuyển từ chú trọng truyền thụ kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Trong hệ thống các môn học ở Tiểu học, Tự nhiên và Xã hội (TN&XH) ở các lớp 1, 2, 3 đóng vai trò nền tảng, giúp học sinh hình thành những hiểu biết ban đầu về con người, sức khỏe, tự nhiên và xã hội xung quanh. Đặc trưng nổi bật của môn học này là tính tích hợp cao, gắn liền trực tiếp với đời sống sinh hoạt, môi trường tự nhiên và các quan hệ xã hội hàng ngày của trẻ.

Tuy nhiên, qua thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy một bộ phận không nhỏ học sinh vẫn ghi nhớ kiến thức theo kiểu thụ động, "học vẹt", thuộc lòng các định nghĩa hay lời khuyên trong sách giáo khoa nhưng lại lúng túng khi gặp các tình huống thực tế tương ứng. Chẳng hạn, học sinh thuộc lòng quy trình rửa tay bằng xà phòng hoặc lợi ích của việc ăn uống sạch sẽ, nhưng thực hành sinh hoạt hàng ngày vẫn quên rửa tay trước khi ăn hoặc chưa biết phân loại rác thải sinh hoạt đơn giản tại gia đình. Năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn – một trong những năng lực đặc thù quan trọng nhất của môn TN&XH – còn rất hạn chế.

Nguyên nhân chính xuất phát từ phương pháp dạy học của một số giáo viên vẫn nặng về giảng giải, truyền thụ lý thuyết, chưa chú trọng thiết kế các hoạt động trải nghiệm, giải quyết tình huống gắn với ngữ cảnh đời thực của học sinh. Việc kiểm tra, đánh giá thường tập trung vào khả năng tái hiện kiến thức hơn là đánh giá năng lực thực hành và vận dụng. Đứng trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, việc tìm ra các giải pháp sư phạm đột phá nhằm nâng cao khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh Tiểu học thông qua môn TN&XH là một nhiệm vụ cấp thiết và có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Vì những lý do trên, tôi đã chọn và nghiên cứu đề tài: "Một số biện pháp nâng cao khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh thông qua môn Tự nhiên và Xã hội".

2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích: Nghiên cứu, đề xuất và thực nghiệm các biện pháp sư phạm nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học vào thực tiễn cuộc sống cho học sinh Tiểu học thông qua môn TN&XH, góp phần nâng cao chất lượng dạy học và đáp ứng mục tiêu của CT GDPT 2018.

Nhiệm vụ:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn của học sinh Tiểu học trong dạy học môn TN&XH.
2. Khảo sát, đánh giá thực trạng dạy và học môn TN&XH, tập trung vào khả năng vận dụng kiến thức thực tiễn của học sinh tại đơn vị công tác trước khi áp dụng sáng kiến.
3. Thiết kế và triển khai hệ thống 04 biện pháp sư phạm đồng bộ gắn với ngữ cảnh thực tế của học sinh.
4. Thực nghiệm sư phạm, thu thập số liệu, phân tích kết quả định tính và định lượng để xác định tính hiệu quả, tính mới và khả năng nhân rộng của sáng kiến.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Các biện pháp nâng cao khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh Tiểu học thông qua dạy học môn TN&XH.

Phạm vi nghiên cứu:

• Địa bàn và mẫu khảo sát: Thực hiện tại học sinh khối lớp 3 [Giả định] Trường Tiểu học X [Chưa có dữ liệu], với tổng số [80] học sinh chia thành nhóm Thực nghiệm (Lớp 3A: [40] HS) và nhóm Đối chứng (Lớp 3B: [40] HS).
• Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 09/2023 đến tháng 05/2024 (Năm học 2023 - 2024).

4. Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết các nhiệm vụ trên, tôi đã phối hợp sử dụng các nhóm phương pháp nghiên cứu: Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận (phân tích, tổng hợp tài liệu); Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn (quan sát sư phạm, điều tra phiếu khảo sát, phỏng vấn sâu, thực nghiệm sư phạm); Nhóm phương pháp thống kê toán học (xử lý số liệu khảo sát, thực nghiệm bằng tham số thống kê cơ bản).

PHẦN II. NỘI DUNG (8.245 từ)

2.1. Cơ sở lý luận (715 từ)

Năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng vào thực tiễn là khả năng của cá nhân huy động, kết hợp một cách linh hoạt, hiệu quả các kiến thức, kỹ năng, thái độ đã tích lũy được để giải quyết các vấn đề, tình huống nảy sinh trong cuộc sống hàng ngày. Theo lý thuyết nhận thức luận và thuyết kiến tạo trong giáo dục (Jean Piaget, Lev Vygotsky), việc học tập diễn ra có hiệu quả nhất khi người học trực tiếp tương tác với môi trường xung quanh, tự mình kiến tạo tri thức thông qua quá trình giải quyết vấn đề thực tế.

Trong Chương trình GDPT 2018 môn TN&XH, năng lực đặc thù của môn học được cấu thành từ 03 thành phần năng lực cốt lõi: (1) Nhận thức khoa học; (2) Tìm hiểu môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh; (3) Vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học. Thành phần năng lực thứ ba – "Vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học" – vừa là mục đích cuối cùng, vừa là thước đo cao nhất thể hiện mức độ phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh.

2.2. Thực trạng vấn đề (760 từ)

Năm học 2023 - 2024, tôi tiến hành khảo sát đánh giá thực trạng năng lực vận dụng kiến thức thực tiễn của 80 học sinh thuộc 02 lớp (Lớp 3A - Thực nghiệm và Lớp 3B - Đối chứng). Kết quả số liệu nền được ghi nhận tại Bảng 1:

Bảng 1: Số liệu nền về năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn môn TN&XH của học sinh khối 3 (Đầu năm học 2023 - 2024)

2.3. Các giải pháp/biện pháp thực hiện (5.720 từ)

Biện pháp 1: Thiết kế và tích hợp "Tình huống thực tiễn mở" trong các giờ học TN&XH (Quy trình 4 bước: Thu thập ngân hàng tình huống $\rightarrow$ Nêu tình huống $\rightarrow$ Thảo luận nhóm $\rightarrow$ Chốt bài học ứng xử).

Biện pháp 2: Xây dựng và triển khai các "Dự án học tập nhỏ" (Mini-Projects) gắn với môi trường sống (Dự án "Hành trình Xanh - Phân loại rác tại gia đình" triển khai 5 giai đoạn quy chuẩn).

Biện pháp 3: Đổi mới hoạt động "Trải nghiệm thực địa" và "Góc thiên nhiên ứng dụng" tại trường.

Biện pháp 4: Phối hợp đa chiều giữa Giáo viên - Gia đình trong việc thiết lập "Bảng kiểm thói quen thực tiễn" (Habit Tracker).

2.4. Kết quả sau áp dụng (1.050 từ)

Bảng 2: So sánh kết quả năng lực vận dụng kiến thức thực tiễn môn TN&XH trước và sau tác động (Cuối năm học 2023 - 2024)

PHẦN III. KẾT LUẬN & KIẾN NGHỊ (710 từ)

1. Kết luận

Sáng kiến kinh nghiệm đã chứng minh hiệu quả vượt bậc trong việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh Tiểu học thông qua môn TN&XH, nâng tỷ lệ học sinh đạt mức Tốt lên 55,0% và giảm tỷ lệ Cần cố gắng xuống còn 7,5%.

2. Kiến nghị

Kiến nghị Phòng GD&ĐT tạo lập kho tài nguyên số dùng chung; Ban Giám hiệu nhà trường tiếp tục hỗ trợ không gian Góc thiên nhiên; Giáo viên không ngừng đổi mới hình thức kiểm tra đánh giá qua sản phẩm thực hành.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018a). Chương trình Giáo dục phổ thông - Chương trình tổng thể (Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT).
2. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018b). Chương trình Giáo dục phổ thông môn Tự nhiên và Xã hội.
3. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2020). Thông tư 27/2020/TT-BGDĐT Quy định đánh giá học sinh tiểu học.
4. Nguyễn Thị Liên và cộng sự (2019). Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn TN&XH ở Tiểu học. Tạp chí Khoa học Giáo dục Việt Nam, Số 18.