Kompleksowe opracowanie repetytoryjne do kartkówki i matury
Kmicic to młody, krewki i dumny chorąży orszański. Do Wodoktów przybywa na mocy testamentu Herakliusza Billewicza, który wyznaczył go na męża swojej wnuczki, Oleńki. Choć młodzi zakochują się w sobie od pierwszego wejrzenia, warcholskie i porywcze zachowanie Kmicica oraz brak hamulców moralnych szybko niszczą jego reputację.
Kompania Kmicica demoluje dwór w Lubiczu i wywołuje bójkę z mieszczanami, w odwecie za co szlachta laudańska wymordowuje jego kompanów. Kmicic mści się krwawo, paląc wieś Wołmontowicze. Zszokowana Oleńka każe mu odejść. Gdy Andrzej porywa ją z Wodoktów, dopada go Michał Wołodyjowski i pokonuje w słynnym pojedynku na szable.
Podczas uczty w Kiejdanach książę Janusz Radziwiłł ogłasza pakt ze Szwedami i poddanie Litwy pod protektorat Karola X Gustawa. Patrioci (Wołodyjowski, Skrzetuski, Stankiewicz) rzucają buławy i wypowiadają posłuszeństwo. Kmicic zostaje przy księciu, spętany przysięgą na krzyż, którą złożył chwilę wcześniej, nie znając zdradzieckich intencji magnata.
Janusz Radziwiłł każe rozstrzelać opornych pułkowników, lecz Kmicic wyprasza dla nich zmianę wyroku na więzienie w Birżach. Podczas transportu Onufry Zagłoba podstępem upija strażnika – Rocha Kowalskiego – wmawiając mu rzekome wujostwo, po czym uwalnia uwięzionych i przejmuje dowództwo nad chorągwią.
Przełomem jest rozmowa z Bogusławem Radziwiłłem, który bezczelnie porównuje Rzeczpospolitą do „postawu czerwonego sukna”, z którego każdy ciągnie jak najwięcej dla siebie. Kmicic uświadamia sobie, że służył zdrajcom. Po nieudanej próbie porwania Bogusława ranny Kmicic przyjmuje nazwisko Babinicz i wyrusza na Śląsk, by służbą ojczyźnie odpokutować winy.
Kmicic dociera do Częstochowy, by ostrzec przeora Kordeckiego przed Szwedami. Podczas oblężenia wykazuje się bohaterstwem – w kluczowym momencie nocą skrada się pod potężne działo oblężnicze (kolubrynę) i wysadza je w powietrze. Trafia do niewoli i jest torturowany przez Kuklinowskiego, skąd ratują go Kiemlicze.
Podczas powrotu króla ze Śląska orszak królewski wpada w szwedzką zasadzkę w górskim wąwozie. Babinicz własnym ciałem zasłania monarchę i odnosi ciężkie rany. Gdy leży nieprzytomny, jego towarzysze wyjawiają królowi, że dzielny Babinicz to w rzeczywistości poszukiwany Listem Gończym Andrzej Kmicic.
Janusz Radziwiłł umiera osamotniony i opuszczony w oblężonym Tykocinie, doznając całkowitej klęski politycznej i moralnej. Bogusław Radziwiłł zostaje pokonany przez Kmicica w bezpośrednim pojedynku podczas bitwy pod Prostkami, a jego armia rozbita.
Finał ma miejsce w kościele w Upicie. Podczas mszy zostaje odczytany list króla Jana Kazimierza, w którym monarcha wylicza zasługi Kmicica dla ojczyzny i publicznie zdejmuje z niego piętno zdrajcy. Oleńka rozumie swój błąd, przebacza Andrzejowi i zgadza się zostać jego żoną.
Powieść ukazuje moralne odrodzenie jednostki (od warchoła do patriotycznego bohatera) oraz całego narodu, który potrafi zjednoczyć się w obliczu śmiertelnego zagrożenia. Sienkiewicz pisał „Potop” dla pokrzepienia serc Polaków pod zaborami, dając nadzieję na odzyskanie wolności.