1.4. Protisty – proste organizmy eukariotyczne
Ważne w tym temacie!
- formy morfologiczne protistów
- czynności życiowe protistów: odżywianie się, poruszanie się, osmoregulacja, wydalanie i rozmnażanie
- związek budowy protistów ze środowiskiem i z trybem ich życia
- przebieg cykli rozwojowych protistów
- znaczenie protistów w przyrodzie i dla człowieka
Królestwo protistów jest taksonem parafiletycznym [...pochodzącym od wspólnego przodka, który jest również przodkiem roślin, zwierząt i grzybów]. Do protistów zaliczamy organizmy eukariotyczne, które wykazują ogromne zróżnicowanie pod względem budowy, fizjologii oraz trybu życia.
Protisty zasiedlają różnorodne środowiska – występują w zbiornikach wodnych, miejscach stale wilgotnych oraz wewnątrz organizmów zwierzęcych.
Grupy protistów
Tradycyjny podział protistów opiera się na budowie ich komórek oraz sposobie odżywiania. Wyróżniamy trzy główne grupy:
| Grupa protistów | Cechy budowy komórki i ściany komórkowej | Sposób odżywiania | Przykłady i charakterystyka |
|---|---|---|---|
| Protisty zwierzęce | Brak ściany komórkowej (powierzchnia komórki może być zabezpieczona pellikulą), obecność lizosomów; materiałem zapasowym jest glikogen i tłuszcze. | Cudzożywne (heterotroficzne). | Np. pantofelek, pełzaki (Amoeba). |
| Protisty roślinopodobne | Komórki przypominają komórki roślinne – posiadają chloroplasty i ziarna skrobi, a wiele gatunków ma dodatkowo celulozową ścianę komórkową. | Głównie autotroficzne (samożywne); spotyka się również gatunki miksotroficzne. | Okrzemki, eugleny. |
| Protisty grzybopodobne | Komórki przypominają budową komórki grzybów, jednak głównym składnikiem ich ściany komórkowej jest celuloza, a nie chityna. | Przede wszystkim organizmy heterotroficzne. | Cudzożywne organizmy grzybopodobne. |
Obserwacja mikroskopowa pantofelka
- Przygotowanie hodowli: Umieść niewielką ilość rozdrobnionego siana lub wysuszone liście sałaty w szklanym naczyniu, a następnie zalej je wodą z kałuży, stawu lub akwarium. Przykryj naczynie kawałkiem materiału i odstaw w ciemne, ciepłe miejsce.
- Wykonanie preparatu: Po upływie 14 dni przenieś zakraplaczem kropę wody z hodowli na szkiełko podstawowe i wykonaj preparat mikroskopowy.
- Wskazówki do obserwacji: Obserwuj pod mikroskopem poruszające się pantofelki. Jeśli ich duża ruchliwość utrudnia analizę, możesz ostrożnie odciągnąć nadmiar wody za pomocą paska z bibuły filtracyjnej.
Formy morfologiczne protistów
Biorąc pod uwagę liczbę komórek budujących ciało, wyróżniamy protisty jednomórkowe, kolonijne oraz wielokomórkowe o budowie plechowej.
Formy jednomórkowe
Do tej grupy należą wybrane gatunki protistów zwierzęcych, roślinopodobnych i grzybopodobnych. W zależności od gatunku ich komórki mogą być:
- okryte sztywną ścianą komórkową,
- otoczone pellikulą – specjalną powłoką zewnętrzną zbudowaną m.in. z błony komórkowej i leżących pod nią mikrotubul [...nadającą komórce wytrzymałość i giętkość],
- całkowicie nagie, otoczone wyłącznie klasyczną błoną komórkową.
- Formy kokoidalne: Są to komórki nieruchome; należą do nich m.in. niektóre okrzemki, których komórki oprócz błony komórkowej posiadają sztywną ścianę komórkową.
- Pełzaki: Komórki otoczone wyłącznie błoną komórkową, dzięki czemu mogą formować tymczasowe wypustki cytoplazmatyczne – nibynóżki (pseudopodia) [...używane do ruchu oraz fagocytozy; np. przedstawiciele rodzaju Amoeba].
- Orzęski: Protisty zwierzęce pokryte pellikulą, u których narządami ruchu są liczne, krótkie rzęski (np. pantofelek).
- Wiciowce: Protisty otoczone pellikulą utrzymującą stały kształt komórki, poruszające się za pomocą długich wici występujących pojedynczo lub po kilka (np. eugleny).
Formy kolonijne
Formy te tworzą głównie wybrane protisty zwierzęce i roślinopodobne. Powstają one na skutek nierozdzielenia się komórek potomnych po podziale komórki macierzystej lub poprzez wtórne połączenie się niezależnych komórek w większe zgrupowania. Komórki w kolonii są połączone ścianami komórkowymi lub galaretowatymi otoczkami. Taki tryb życia ułatwia m.in. unoszenie się w toni wodnej oraz stanowi mechanizm obronny przed drapieżnikami.
Protisty wielokomórkowe
Do protistów wielokomórkowych zaliczamy niektóre gatunki roślinopodobne i grzybopodobne. Ich ciało przybiera postać plechy – struktury nierozróżnicowanej lub słabo zróżnicowanej na tkanki, w której nie wyodrębnia się organów.
Wyróżnia się następujące typy plech:
- Plechy komorzakowe – zbudowane z licznych komórek wielojądrowych lub z jednej olbrzymiej, wielojądrowej komórki [...powstającej w wyniku wielokrotnych podziałów mitotycznych samego jądra komórkowego bez cytokinezy, czyli podziału cytoplazmy].
- Plechy nitkowate – formy złożone z nici utworzonych z długich szeregów połączonych komórek.
- Plechy nibytankkowe (plektenchymatyczne) – zbudowane z wielokomórkowych nici, które ściśle splatają się ze sobą, tworząc zwartą strukturę przypominającą tkanki wyższych roślin [...tzw. pletenchyma, imitująca tkankę twórczą i miękiszową]. Najbardziej zaawansowane ewolucyjnie plechy tkankowe posiadają wyspecjalizowane komórki służące do przewodzenia asymilatów.
Pellikula oraz Wici i rzęski
- Pellikula: U wybranych protistów wzmocnienie pellikuli stanowią alveole [...pęcherzyki podbłonowe zawierające celulozowe płytki wysycone krzemionką lub węglanem wapnia]. Niektóre gatunki posiadają pod błoną komórkową wyspecjalizowane ciałka obronne [...struktury, które w razie zagrożenia są gwałtownie wyrzucane na zewnątrz komórki].
- Wici i rzęski: Są to ruchome wypustki cytoplazmatyczne otoczone błoną komórkową. Ich wewnętrzny szkielet (trzon) tworzą mikrotubule, które wyrastają bezpośrednio z ciałka podstawowego położonego tuż pod błoną komórkową. Warto pamiętać, że wici eukariotyczne i wici bakteryjne nie są strukturami homologicznymi i wykazują odmienną budowę wewnętrzną.