1.4. Protisty – proste organizmy eukariotyczne

Ważne w tym temacie!

• formy morfologiczne protistów
• czynności życiowe protistów: odżywianie się, poruszanie się, osmoregulacja, wydalanie i rozmnażanie
• związek budowy protistów ze środowiskiem i z trybem ich życia
• przebieg cykli rozwojowych protistów
• znaczenie protistów w przyrodzie i dla człowieka

• Królestwo protistów [takson obejmujący organizmy eukariotyczne o wielkim zróżnicowaniu budowy, fizjologii i trybu życia]: takson parafiletyczny pochodzącym od wspólnego przodka, który jest także przodkiem roślin, zwierząt i grzybów.
• Środowisko życia protistów: zbiorniki wodne, miejsca stale wilgotne lub organizmy zwierząt.

Grupy protistów

Ze względu na budowę komórek oraz sposób odżywiania się protisty tradycyjnie dzieli się na trzy główne grupy:

• Protisty zwierzęce [organizmy cudzożywne o budowie komórkowej przypominającej komórki zwierzęce]:
  • komórki nie są otoczone ścianą komórkową,
  • posiadają lizosomy,
  • materiał zapasowy: głównie glikogen i tłuszcze,
  • sposób odżywiania: cudzożywne (heterotroficzne).
• Protisty roślinopodobne [organizmy głównie samożywne o budowie komórkowej przypominającej rośliny]:
  • komórki zawierają chloroplasty i ziarna skrobi,
  • wiele gatunków posiada celulozową ścianę komórkową,
  • sposób odżywiania: większość to autotrofy, występują też gatunki miksotroficzne (odżywiające się auto- lub heterotroficznie w zależności od warunków środowiska).
• Protisty grzybopodobne [organizmy cudzożywne o cechach budowy zbliżonych do grzybów]:
  • głównym składnikiem ściany komórkowej jest celuloza (a nie chityna),
  • należą do nich przede wszystkim organizmy heterotroficzne.

Obserwacja mikroskopowa pantofelka

• Przygotowanie hodowli: umieszczenie niewielkiej ilości rozdrobnionego siana lub wysuszonych liści sałaty w szklanym naczyniu z wodą z kałyżu, stawu lub akwarium; przykrycie naczynia materiałem i umieszczenie w ciemnym, ciepłym miejscu na 14 dni.
• Wykonanie preparatu: pobranie zakraplaczem kropli wody z hodowli na szkiełko podstawowe.
• Wskazówka techniczna: w przypadku utrudniającej obserwację dużej ruchliwości pantofelków należy odciągnąć nadmiar wody paskiem z bibuły filtracyjnej.
• Dokumentacja: sporządzenie rysunku lub zdjęcia z obserwacji.

Formy morfologiczne protistów

Ze względu na liczbę komórek budujących ciało, wyróżnia się następujące formy:

• Formy jednokomórkowe [organizmy zbudowane z jednej komórki]:
  • należą do nich niektóre gatunki protistów zwierzęcych, roślinopodobnych i grzybopodobnych,
  • komórki mogą być okryte ścianą komórkową, pellikulą lub być nagie (otoczone wyłącznie błoną komórkową).
• Formy kolonijne [luźno połączone grupy komórek]:
  • należą do nich głównie niektóre gatunki protistów zwierzęcych i roślinopodobnych,
  • powstawanie: w wyniku nierozdzielenia się komórek potomnych po podziale komórki macierzystej lub wskutek łączenia się komórek w większe grupy,
  • komórki są połączone za pomocą ścian komórkowych lub galaretowatych otoczek,
  • Korzyść z życia w koloniach: ułatwia unoszenie się w wodzie oraz chroni przed atakiem drapieżników.
• Protisty wielokomórkowe [organizmy zbudowane z wielu komórek o budowie plechowej]:
  • należą do nich niektóre gatunki protistów roślinopodobnych i grzybopodobnych,
  • ciało ma postać plechy – słabo zróżnicowanej lub niezróżnicowanej na tkanki, bez wyodrębnionych organów.

Rodzaje plech u protistów wielokomórkowych:

• Plechy komórczakowe [plechy zbudowane z licznych komórek wielojądrowych lub pojedynczej komórki wielojądrowej]: powstają w wyniku wielokrotnych podziałów mitotycznych jądra komórkowego bez podziału cytoplazmy.
• Plechy nitkowate [plechy utworzone z nici]: zbudowane z długich ciągów komórek.
• Plechy nibytankkowe (plektenchymatyczne) [plechy utworzone z ciasno splatających się wielokomórkowych nici]: tworzą nibytankkę (plektenchymę); najwyżej zorganizowane plechy tkankowe posiadają wyspecjalizowane komórki przewodzące asymilaty (produkty fotosyntezy).

Protisty jednokomórkowe

Wśród protistów jednokomórkowych wyróżnia się formy nieruchome oraz posiadające zdolność aktywnego ruchu:

• Formy kokoidalne [nieruchome protisty jednokomórkowe]: zalicza się do nich m.in. roślinopodobne okrzemki, których komórki są okryte błoną komórkową oraz sztywną ścianą komórkową.
• Pełzaki [protisty poruszające się za pomocą wypustek cytoplazmatycznych]: komórki są otoczone wyłącznie błoną komórkową, dzięki czemu mogą wytwarzać nibynóżki (pseudopodia); przykład: protisty zwierzęce z rodzaju Amoeba.
• Orzęski [protisty poruszające się za pomocą rzęsek]: komórki są otoczone pellikulą nadającą im kształt, a ich narządami ruchu są liczne krótkie rzęski; przykład: pantofelki.
• Wiciowce [protisty poruszające się za pomocą wici]: komórki otoczone pellikulą, posiadające długie wici występujące pojedynczo lub po kilka; przykład: eugleny zaliczane do protistów roślinopodobnych.

Pellikula

• Pellikula [zewnętrzna powłoka otaczająca komórki niektórych protistów, zbudowana m.in. z błony komórkowej i mikrotubul]: nadaje komórce wytrzymałość i giętkość.
• Alveole [pęcherzyki pod pellikulą zawierające celulozowe płytki wysycone krzemionką lub węglanem wapnia]: stanowią dodatkowe wzmocnienie pellikuli u części protistów.
• Ciałka obronne: struktury występujące pod błoną komórkową u niektórych gatunków, które w sytuacji niebezpieczeństwa są wyrzucane na zewnątrz komórki.

Wici i rzęski

• Wici i rzęski [cytoplazmatyczne wypustki okryte błoną komórkową, służące jako narządy ruchu]:
  • Trzon: budowany przez mikrotubule wyrastające z ciałka podstawowego zlokalizowanego pod błoną komórkową.
  • Uwaga ewolucyjna: wici eukariotyczne i bakteryjne nie są homologiczne i wykazują odmienną budowę.