1.4. Protisty – proste organizmy eukariotyczne

Ważne w tym temacie!

• formy morfologiczne protistów [kształty i struktury budowy ciał protistów]
• czynności życiowe protistów: odżywianie się, poruszanie się, osmoregulacja, wydalanie i rozmnażanie
• związek budowy protistów ze środowiskiem i z trybem ich życia
• przebieg cykli rozwojowych protistów
• znaczenie protistów w przyrodzie i dla człowieka

🎨 MIEJSCE NA RYSUNEK/WYKRES Z KSIĄŻKI: rysunek przedstawiający pojedynczego protista, np. pantofelka lub euglenę

Królestwo protistów jest taksonem parafiletycznym (→ s. 17) [grupa organizmów, która nie obejmuje wszystkich potomków wspólnego przodka] pochodzącym od wspólnego przodka, który jest także przodkiem roślin, zwierząt i grzybów. Do protistów należą organizmy eukariotyczne [posiadające jądro komórkowe], które są niezwykle zróżnicowane pod względem budowy, fizjologii oraz trybu życia.

Protisty występują w zbiornikach wodnych, w miejscach stale wilgotnych lub w organizmach zwierząt.

Grupy protistów

Ze względu na budowę komórek oraz sposób odżywiania się protisty tradycyjnie dzieli się na protisty zwierzęce, roślinopodobne i grzybopodobne.

• Protisty zwierzęce – to organizmy, których komórki przypominają budową komórki zwierzęce, ponieważ nie są otoczone ścianą komórkową, mają lizosomy, a jako materiał zapasowy gromadzą głównie glikogen i tłuszcze. Podobnie jak zwierzęta są cudzożywne (heterotroficzne) [organizm nie produkuje sam swojego pokarmu, tylko musi zdobyć go z zewnątrz].
• Protisty roślinopodobne – to organizmy, których komórki przypominają budową komórki roślinne – zawierają chloroplastry i ziarna skrobi, wiele z nich ma również celulozową ścianę komórkową. Większość protistów roślinopodobnych jest autotroficzna [wytwarzają związki organiczne w procesie fotosyntezy]. Zdarzają się również gatunki miksotroficzne [organizmy odżywiające się zarówno autotroficznie, jak i heterotroficznie – w zależności od aktualnych warunków środowiska].
• Protisty grzybopodobne – to organizmy, których komórki przypominają budową komórki grzybowe, jednak głównym składnikiem ściany komórkowej jest u nich celuloza, a nie chityna. Należą do nich przede wszystkim organizmy heterotroficzne.

Formy morfologiczne protistów

Ze względu na liczbę komórek, z których składa się ciało protista, wyróżnia się protisty jednokomórkowe, protisty kolonijne i protisty wielokomórkowe o budowie plechowej.

Formy jednokomórkowe

Do protistów jednokomórkowych należą niektóre gatunki protistów zwierzęcych, roślinopodobnych i grzybopodobnych. W zależności od gatunku komórki protistów jednokomórkowych mogą być okryte ścianą komórkową lub pellikulą – zewnętrzną powłoką zbudowaną m.in. z błony komórkowej i znajdujących się pod nią mikrotubul. U niektórych gatunków komórki są nagie, otoczone wyłącznie błoną komórkową.

Formy kolonijne

Do form kolonijnych należą przede wszystkim niektóre gatunki protistów zwierzęcych i roślinopodobnych. Powstają one w wyniku nieoddzielenia się komórek potomnych po podziale komórki macierzystej lub wskutek łączenia się komórek w większe grupy. W formach kolonijnych komórki są ze sobą połączone za pomocą ścian komórkowych galaretowatych otoczek. Życie w koloniach jest dla protistów korzystne, ponieważ ułatwia ono unoszenie się w wodzie, a także chroni przed atakiem drapieżników.

Protisty wielokomórkowe

Do protistów wielokomórkowych należą niektóre gatunki protistów roślinopodobnych i grzybopodobnych. Ciało protistów wielokomórkowych ma postać plechy – jest słabo zróżnicowane lub niezróżnicowane na tkanki. Nie można w nim także wyodrębnić organów. Wyróżnia się następujące rodzaje plech:

• plechy komórczakowe – zbudowane z licznych wielojądrowych komórek lub w skrajnych przypadkach z jednej wielojądrowej komórki. Komórki wielojądrowe powstają w wyniku wielokrotnych podziałów mitotycznych jądra podstawowego bez podziału cytoplazmy;
• plechy nitkowate – utworzone z nici zbudowanych z długich ciągów komórek;
• plechy nibytankkowe – utworzone z wielokomórkowych nici, które ciasno się splatają, formując w ten sposób nibytankkę (plektenchymę). Najwyżej zorganizowane plechy tkankowe mają także wyspecjalizowane komórki przewodzące asymilaty (produkty fotosyntezy).

Pellikula

Komórki niektórych protistów są otoczone pellikulą. Nadaje ona komórce wytrzymałość i giętkość.

U części protistów dodatkowym wzmocnieniem pellikuli są alveole – pęcherzyki zawierające celulozowe płytki wysycone krzemionką lub węglanem wapnia. Niektóre gatunki mają pod błoną komórkową ciałka obronne (w razie niebezpieczeństwa są one wyrzucane z komórki).

🎨 MIEJSCE NA RYSUNEK/WYKRES Z KSIĄŻKI: schemat budowy pellikuli z zaznaczonymi alveolami, błoną komórkową, rzęską i ciałkiem obronnym

Protisty jednokomórkowe

Wśród protistów jednokomórkowych spotyka się formy nieruchome – kokoidalne – lub formy obdarzone zdolnością aktywnego ruchu, m.in. pełzaki, wiciowce i orzęski.

• Formy kokoidalne – są nieruchome. Zalicza się do nich m.in. roślinopodobne okrzemki, których komórki okrywają błona komórkowa oraz sztywna ściana komórkowa.
• Pełzaki – komórki pełzaków są otoczone wyłącznie błoną komórkową, dlatego mogą wytwarzać wypustki cytoplazmatyczne – nibynóżki (pseudopodia). Za pomocą nibynóżek komórki pełzaków się poruszają. Do pełzaków zalicza się m.in. protisty zwierzęce z rodzaju Amoeba.
• Orzęski – komórki orzęsków – protistów zwierzęcych – są otoczone pellikulą, która nadaje im kształt. Ich narządami ruchu są liczne krótkie rzęski. Przykładem orzęsków są pantofelki.
• Wiciowce – komórki wiciowców są otoczone pellikulą, dzięki czemu zachowują swój kształt. Ich narządami ruchu są długie wici, które występują pojedynczo lub po kilka. Przykładem wiciowców są eugleny zaliczane do protistów roślinopodobnych.

Wici i rzęski

Wici i rzęski są cytoplazmatycznymi wypustkami okrytymi błoną komórkową. Ich trzon tworzą mikrotubule, które wyrastają z ciałka podstawowego, zlokalizowanego pod błoną komórkową. Wici eukariotyczne i bakteryjne nie są homologiczne i mają inną budowę.

🎨 MIEJSCE NA RYSUNEK/WYKRES Z KSIĄŻKI: schemat budowy wici z zaznaczonym trzonem i ciałkiem podstawowym