const BUILT = [
{
id: 'b1',
name: 'Орталық Азия ұғымы және зерттелуі',
lang: 'kk-KZ',
raw: `Орталық Азия құрамына кіретін мемлекеттер?|Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түрікменстан, Тәжікстан[cite: 1]
Орталық Азия ұғымы енгізілді?|1991 жылы КСРО ыдырағаннан кейін[cite: 1]
Ресей империясы кезінде Орта Азия ұғымына кірген территория?|Қазақстан мен Ауғанстан арасы[cite: 1]
Орталық Азия құрамына кірген Қазақстанның бөлігі?|Оңтүстік және Оңтүстік-шығыс[cite: 1]
Ресей империясы тұсында Орта Азия ұғымына кірмей жеке территория ретінде қолданылды?|Қазақстан[cite: 1]
Ресей империясының Орта Азиядағы иеліктері басқаша қалай аталды?|Түркістан өлкесі[cite: 1]
Түркістан өлкесіне жатпаған Қазақстан өңірлері?|Орал, Торғай областары мен Дала генерал губернаторлығы[cite: 1]
Орталық Азия ұғымын ХІХ ғасырда алғаш рет қолданған неміс ғалымдары?|Карл Риттер мен Александр фон Гумбольдт[cite: 1]`
},
{
id: 'b2',
name: 'Дәстүрлі өркениеттерді зерттеу тарихы мен деректер',
lang: 'kk-KZ',
raw: `Ертедегі ежелгі дәуірлік, ежелгі шығыстық, ортағасырлық өркениеттер қалай аталды?|Дәстүрлі өркениет[cite: 2]
Техника мен технологиядағы, адамдар пайдаланған материалдық мәдениеттегі өзгерістерді бақылай алады?|Археология[cite: 2]
Ежелгі адамның сыртқы келбетін анықтайтын ғылым саласы?|Палеантропология[cite: 2]
Материалдық мәдениетке жатады?|Баспана, киім-кешек, сәндік және тұрмыстық бұйымдар, қару-жарақ және т.б.[cite: 2]
Рухани мәдениетке жатады?|Білім, идея, діни ұстаным, адамгершілік құндылықтар, дәстүрлер[cite: 2]
Орталық Азияның ежелгі тарихы жазба деректерінің көпшілігі жатады?|Б.з.б. I ғ. 2-ші жартысына - б.з. I ғ. 1-ші жартысына[cite: 2]
Антикалық еңбектерге жатады?|Грек-рим авторларының еңбектері[cite: 2]
Геродоттың еңбегі?|Тарих[cite: 2]
Геродоттың «Тарих» еңбегінде баяндалады?|Кирдің Орта Азияға соңғы жорығы[cite: 2]
Геродоттың деректерінде кездесетін мәліметтер?|Скифтер мен сақтар туралы этнографиялық хабарламалар[cite: 2]
Страбонның еңбегі?|География[cite: 2]
Үлкен Плинийдің еңбегі?|Жаратылыстану тарихы[cite: 2]
Птоломейдің «География» еңбегінде баяндалады?|Александр Македонскийдің жорықтары туралы[cite: 2]
Аммиан Марцеллин еңбегінде баяндалатын оқиға?|Ғұндардың Еуропаға жорықтары[cite: 2]
Орталық Азия туралы болжаммен жазылған деректер?|Антикалық деректер[cite: 2]
Орталық Азия туралы нақты жазылған деректер?|Қытай деректері[cite: 2]
Орталық Азия туралы жазылған ең алғашқы деректер?|Парсы жазбалары[cite: 2]
Б.з.б. II ғасырда Ферғана, Жетісу, Қаңлы және Бактрияға сапар жасаған қытай саяхатшысы?|Чжан Цзянь[cite: 2]
Чжан Цзяньнің еңбегі?|Батыс елдері[cite: 2]
Сыма Цяньнің «Тарих жазбалары» (Ши-цзи) 123 тарауында кездеседі?|Чжан Цзяннің деректері[cite: 2]
Қытай жазбаларында көп кездеседі?|Ғұндардың өмірі мен саяси құрылымы туралы деректер[cite: 2]
Парсы-иран деректеріне жатады?|«Авеста» кітабы, сынды жазбалар мен эпиграфика[cite: 2]
«Авеста» пайда болды?|Б.з.б. II мыңжылдықта[cite: 2]
«Авестаның» ежелгі мәтіндерінде кездеседі?|Қола дәуіріндегі ортаазиялық жауынгер мен малшылардың өмір салты мен рухани мәдениеті[cite: 2]
І Дарийдің Бехистун жазбаларында кездеседі?|Орта Азия халықтарының парсыларға қарсы көтерілісі мен Парсы империясының арасындағы қарым-қатынастар[cite: 2]
Көне түркі жазбалары қалай аталды?|Руна жазбалары[cite: 2]
Руна жазбалары көп кездесетін өңір?|Орхон-Енисей жазбалары[cite: 2]
Түркі жазбалары қай қағанаттар тұсында жазылды?|Шығыс Түрік қағанаты мен Ұйғыр қағанатының кезінде[cite: 2]
Ежелгі түркі жазбаларының құпиясы ашылды?|1893 жылы[cite: 2]
1893 жылы ежелгі түркі жазбаларының құпиясын ашты?|В. Томсен[cite: 2]
Түркі жазуларына аударма жасаған орыс ғалымы?|В.В. Радлов[cite: 2]
Қазіргі кезде руналық ескерткіштер саны?|255-тен астам[cite: 2]`
},
{
id: 'b3',
name: 'Археологиялық зерттеулер және ғалымдар',
lang: 'kk-KZ',
raw: `1826 жылы Қазақстандағы алғашқы археологиялық жұмыстардың бірін бастады?|В.В. Радлов[cite: 3]
В. Радловтың қазба жұмыстары бағытталды?|Алтайдағы мұздықтарға айналған қорғандарға[cite: 3]
Бірінші болып петроглифтер туралы жазып, оларды суретке түсірді?|Н.Н. Пантусов[cite: 3]
1889 жылы Жетісудағы 3 қорғанға қазба жұмысын жүргізген?|Н.Н. Пантусов[cite: 3]
1893–1894 жылдары Шу, Талас және Іле алқабындағы ескерткіштерді зерттеген орыс ғалымы?|В.В. Бартольд[cite: 3]
ХХ ғасырдың аяғында Қазақстандағы ескерткіштерді зерттеуге кіріскен ұйым?|Орынбор мұрағат комиссиясы[cite: 3]
1920–1930 жылдардағы экспедициялар бағытталды?|Қола дәуіріне[cite: 3]
Ақтөбе облысының өзінен зерттелген қоныс пен қорған саны?|500-ден астам[cite: 3]
Сарыарқаның ежелгі ескерткіштерін зерттеп, кен және мыс қорыту өндірісін анықтаған ғалым?|Қ. Сәтпаев[cite: 3]
Қазақстан Ғылым академиясы құрылған жыл?|1946 жылы[cite: 3]
Ғылым академиясы құрылуына байланысты археологиялық қазба жұмыстарымен айналысқан ұйым?|Шоқан Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институты[cite: 3]
Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясын басқарды?|Ә. Марғұлан[cite: 3]
Ә. Марғұлан зерттеді?|Сарыарқадағы неолит және мезолит тұрақтарын, қола дәуірі қоныстары мен қорғандарын, сақ және түркі заманындағы жерлеу орындарын, орта ғасырлардағы қалаларды[cite: 3]
1954 жылы Іле экспедициясына жетекшілік етті?|Кемел Ақышев[cite: 3]
Іле экспедициясы тұсында табылды?|Бесшатыр патша қорымдары мен Тамғалы шатқалындағы петроглифтер[cite: 3]
Есік қорғанынан Алтын адам табылған жыл?|1969 жылы[cite: 3]
1970 жылы оңтүстіктегі петроглифтерге зерттеу жүргізді?|М. Қадырбаев[cite: 3]
1970–1980 жылдары Отырар, Қостөбе, Түркістан қалаларына зерттеу жүргізді?|М. Қадырбаев[cite: 3]
1980 жылы Ботай мәдениетіне зерттеу жүргізді?|В. Зайберт[cite: 3]
Ботай мәдениетін зерттеу негізінде ашылды?|Ботайда алғаш жылқының қолға үйретілгені[cite: 3]
Іле Алатауындағы сақтардың отырықшылық мәдениетін зерттеді?|Карл Байпаков[cite: 3]
Тамғалы петроглифтері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мәдени мұрасына енген жыл?|2004 жылы[cite: 3]
Көшпелі мал шаруашылығын зерттейтін ғылым саласы?|Номадистика немесе Көшпеліктану[cite: 3]`
},
{
id: 'b4',
name: 'Өркениеттердің пайда болу факторлары және Неолиттік төңкеріс',
lang: 'kk-KZ',
raw: `Б.з.б. VI–V мыңжылдықтарда тас өңдеу деңгейі биік деңгейге жетіп пайда болды?|Неолиттік төңкеріс[cite: 4]
Неолиттік төңкеріс кезінде орын алды?|Адамзат баласының табиғатқа деген тәуелділігі азайды, дайын өнімді тұтынудың орнына өндіргіш шаруашылыққа ауысты[cite: 4]
Ежелгі замандағы егіншілердің құралдары?|Кетпен, тас орақ, таяқ[cite: 4]
Б.з.б. VI мыңжылдықта Оңтүстік Түркістанда Орталық Азияда алғаш егіншілікті меңгерген өркениет?|Жейтундықтар[cite: 4]
Энеолит дәуіріндегі IV мыңжылдықта Оңтүстік Түркістанда пайда болды?|Анау мәдениеті[cite: 4]
Орта Азияда суармалы егіншілікті алғаш меңгерген өркениет?|Анаулықтар[cite: 4]
Өзен маңында қалыптасты?|Кетпенді егіншілік[cite: 4]
Неолиттік төңкеріс нәтижесінде Орталық Еуразияда пайда болды?|Мал шаруашылығы[cite: 4]
Еуразия даласында көшпелілікке көшуге себеп болған оқиға?|Құрғақшылық[cite: 4]
Б.з.б. III мыңжылдықтың II жартысында басталды?|Құрғақшылық пен қуаңшылық[cite: 4]
Б.з.б. III мыңжылдықтың соңында пайда болды?|Дөңгелекті көліктер[cite: 4]
Б.з.б. II мыңжылдықтың соңында пайда болған көшпелілердің баспанасы?|Жиналмалы киіз үй[cite: 4]
Еуразия даласындағы қуаңшылықтың әсерінен қалыптасты?|Малшылар мен көшпелілер өркениеті[cite: 4]`
},
{
id: 'b5',
name: 'Орталық Азия өркениеттерінің ежелгі ошақтары',
lang: 'kk-KZ',
raw: `Орта Азиядағы отырықшы мәдениет ошақтары?|Маргуш, Бактрия, Хорезм, Соғды, Ферғана, Шаш, Сырдария жазирасы, Жетісу және Шығыс Түркістан[cite: 5]
Б.з.б. XVIII–XIII ғасырлардағы қола дәуірінде Муғраб жазирасында пайда болған өркениет?|Маргуш (Маргиан) отырықшы егіншілік мәдениеті[cite: 5]
Б.з.б. II мыңжылдықта Маргуштың астанасы болған қала?|Гонур[cite: 5]
Маргуш мәдениетінің басқаша атауы?|Окс[cite: 5]
Маргуш мәдениетінің негізгі қалалары?|Намазгадане және Алтындепе[cite: 5]
Мұсылман дәуірінде Маргуш аймағында Орталық Азияның ең басты қалаларының бірі саналды?|Мерв[cite: 5]
Әмударияның төменгі ағысында таралған ірі өркениет орталығы?|Хорезм[cite: 5]
Хорезмде отырықшы егіншілік мәдениеті пайда болды?|б.з.б. II мыңжылдықта[cite: 5]
Хорезм аймағының астанасы болған қала?|Топыраққала[cite: 5]
Хорезм аймағында пайда болды?|Хорезмшах мемлекеті, Хиуа хандығы[cite: 5]
Сырдария мен Әмудария арасында пайда болған өркениет орталығы?|Соғды[cite: 5]
Ұлы Жібек жолында делдалдық қызмет атқарғандар?|Соғдылықтар[cite: 5]
Соғдылықтардың басты кәсібі?|Сауда мен қолөнершілік[cite: 5]
Әмір Темір империясының астанасы болған қала?|Самарқанд (Мараканд)[cite: 5]
Тау арасындағы ойпатта орналасқан өркениет?|Ферғана[cite: 5]
Александр Македонский Ферғанада салған қала?|Александрия Эсхата[cite: 5]
Ферғананың ежелгі атауы?|Давани[cite: 5]
Ферғана дербес ел болған кезең?|Б.з.б. II – б.з. IV ғасырлары[cite: 5]
Сыма Цзяннің деректерінде Ферғанадағы қала саны?|70[cite: 5]
VI ғасырда Ферғана құрамында болған қағанат?|Түркі қағанаты[cite: 5]
Соғдының солтүстігі және оң жағалауы мен Шыршық және Ангрен өзендерінің алқабын қамтыған ежелгі өркениет?|Шаш аймағы[cite: 5]
Шаш қаласының іргесі қаланды?|б.з.б. III ғасырда[cite: 5]
Шашта б.з.б. I мыңжылдықтың ортасында болған қалалар саны?|30-ға жуық[cite: 5]
Шаш өркениетінің қазіргі орны?|Ташкент пен Шымкент