Дінтанулық зерттеулердегі сұхбат (интервью) әдісі
Құрылымдалған, жартылай құрылымдалған және терең сұхбаттар. Діни қауымдастық мүшелерімен және діни лидерлермен коммуникация орнату.
Зерттеудің негізгі мақсаты
Дінтанулық зерттеулерде сұхбат әдісінің қолданылуын, оның негізгі түрлерін, артықшылықтары мен шектеулерін және діни ортада сенімді қарым-қатынас орнату ерекшеліктерін түсіндіру.
Сұхбат әдісі дегеніміз не және оның дінтанудағы маңызы қандай?
Сұхбат — зерттеуші мен қатысушы арасындағы сұрақ-жауапқа негізделген ақпарат жинау әдісі. Ол адамдардың діни сенімдерін, көзқарастарын, тәжірибелерін және діннің күнделікті өмірдегі орнын түсінуге көмектеседі.
Неліктен бұл әдіс маңызды?
Дін адамның жеке сенімімен, мәдениетімен және қоғамдық өмірімен байланысты. Діни мәселелерді тек кітаптар мен ресми құжаттар арқылы толық түсіну қиын. Сұхбат адамның белгілі бір діни ұстанымды не себепті қабылдағанын және оны өмірінде қалай қолданатынын анықтайды.
Мысалы, діни қауымдастықтың ресми ережелерін білу бір бөлек, ал оның мүшелері сол ережелерді күнделікті өмірде қалай түсінетінін анықтау басқа мәселе.
Сұхбат арқылы нені зерттейміз?
- Адамдардың дінге қатынасы мен жеке тәжірибесін;
- Діни білім мен ақпараттың негізгі көздерін;
- Діни дәстүрлерді түсіну ерекшеліктерін;
- Діни өзгерістерге қоғамдық көзқарасты;
- Діни сенім мен күнделікті өмірдің байланысын.
Құрылымдалған сұхбат
Құрылымдалған сұхбат — барлық қатысушыларға алдын ала дайындалған бірдей сұрақтар бірдей ретпен қойылатын әдіс. Зерттеуші бекітілген жоспарды ұстанады.
Бұл әдіс әртүрлі адамдардың жауаптарын салыстыруға, ортақ ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтауға ыңғайлы.
Артықшылығы
Жауаптарды жүйелеу, салыстыру және талдау оңай.
Шектеуі
Қатысушының жеке тәжірибесін тереңірек түсіну мүмкіндігі шектеулі.
Зерттеудегі сұрақтардың мысалы
Сіз дін туралы ақпаратты көбіне қайдан аласыз?
Қазақстанның зайырлы мемлекет екенін білесіз бе?
Діни тақырыптағы ақпараттың дұрыстығын тексересіз бе?
Діни мәселелер бойынша мамандарға жүгінесіз бе?
Жартылай құрылымдалған сұхбат
Бұл әдісте негізгі сұрақтар алдын ала дайындалады, бірақ зерттеуші әңгіме барысында қосымша сұрақтар қоя алады. Сондықтан сұхбат жоспарлы әрі икемді болады.
Сұхбаттың нақты үлгісі
Бұл жерде не маңызды?
Алғашқы сұрақ бәріне ортақ болуы мүмкін. Бірақ қатысушы әлеуметтік желіні атағаннан кейін зерттеуші оның ақпаратқа сену себептерін және ақпаратты тексеру дағдыларын нақтылайды.
Артықшылығы
Қосымша сұрақтар арқылы маңызды ақпаратты тереңірек ашуға болады.
Шектеуі
Жауаптар әртүрлі болғандықтан, оларды салыстыру мен талдау көбірек уақыт алады.
Терең сұхбат әдісі
Терең сұхбат — адамның жеке тәжірибесін, сезімдерін, дүниетанымын және діни көзқарасының қалыптасу жолын жан-жақты зерттеуге бағытталған әдіс.
Қойылатын сұрақтардың мысалы
Мұнда зерттеуші дайын жауап нұсқаларын ұсынбайды. Қатысушы өз тәжірибесін еркін әңгімелейді, ал зерттеуші оның сөздеріне сүйеніп қосымша сұрақтар қояды.
Негізгі ерекшелігі
Бұл әдіс адамның «не ойлайтынын» ғана емес, «неліктен солай ойлайтынын» түсінуге көмектеседі.
Артықшылығы
Жеке діни тәжірибе мен көзқарастың қалыптасуын терең түсіндіреді.
Шектеуі
Көп уақыт қажет етеді. Аз қатысушыдан алынған нәтижелерді бүкіл қоғамға жалпылауға болмайды.
Діни қауымдастық мүшелерімен және діни лидерлермен коммуникация
Дінтанулық зерттеулерде мешіт, шіркеу және басқа діни қауымдастықтардың мүшелерімен, имамдармен, діни қызметкерлермен сұхбат жүргізуге болады. Дін адамның жеке сеніміне қатысты болғандықтан, зерттеуші сенім мен өзара құрметке негізделген қарым-қатынас орнатуы керек.
Коммуникация орнатудың негізгі жолдары
- Зерттеу мақсатын ашық әрі түсінікті таныстыру.
- Қатысушының ерікті келісімін алу.
- Діни сеніміне құрметпен қарау.
- Бейтарап және түсінікті сұрақтар қою.
- Жеке мәліметтер мен құпиялылықты қорғау.
- Қатысушыны бағаламау және пікірін өзгертпеуге тырысу.
Діни лидерге сұрақ қою мысалы
Бұл сұрақта зерттеушінің алдын ала қалыптасқан бағасы бар.
Мұндай сұрақ қатысушыға өз тәжірибесін еркін түсіндіруге мүмкіндік береді.
Сұхбатты ұйымдастыру кезеңдері және зерттеу этикасы
Сұхбат жүргізудің негізгі кезеңдері
Дайындық: зерттеу тақырыбы мен мақсатын анықтау.
Іріктеу: қажетті қатысушыларды таңдау.
Сұрақтар: сұхбат жоспарын дайындау.
Өткізу: келісім алып, сұхбат жүргізу.
Талдау: жауаптарды жүйелеп, ортақ тақырыптарды анықтау.
Зерттеу этикасының негізгі талаптары
- Сұхбатқа қатысу ерікті болуы керек.
- Қатысушы кез келген уақытта бас тарта алады.
- Дыбыс және бейнежазба тек келісіммен жасалады.
- Қатысушы кейбір сұрақтарға жауап бермеуге құқылы.
- Жеке мәліметтер рұқсатсыз жарияланбайды.
- Зерттеуші өз діни көзқарасын таңбауы тиіс.
Қазақстан жастарының діни сауаттылығын зерттеуде сұхбат әдісін қолдану
Қазақстан жастарының діни сауаттылығын зерттегенде сұхбат әдісі өте пайдалы. Себебі діни сауаттылық тек дін туралы біліммен шектелмейді. Ол діни ақпаратты сыни бағалауды, зайырлылық пен ар-ождан бостандығын түсінуді және өзге діни көзқарастарға құрметпен қарауды да қамтиды.
Кімдерден сұхбат алуға болады?
Студенттерден: діни ақпаратты қайдан алатынын және оның дұрыстығын қалай тексеретінін сұрауға болады.
Діни қауымдастық мүшелерінен: діни білім мен тәжірибенің қалыптасуына қандай факторлар әсер ететінін білуге болады.
Діни қызметкерлерден: жастардың қандай діни сұрақтар бойынша жиі кеңес сұрайтынын анықтауға болады.
Зерттеу нәтижесінде не анықталады?
- Діни ақпараттың негізгі көздері;
- Жастардың ақпаратты тексеру дағдылары;
- Отбасы мен білім берудің ықпалы;
- Әлеуметтік желілердің әсері;
- Діни сауаттылықты арттыруға қажетті бағыттар.
Қорытынды
Сұхбат әдісі адамдардың діни көзқарастарын, тәжірибелерін және қоғамдағы діни үдерістерді тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Құрылымдалған, жартылай құрылымдалған және терең сұхбаттардың әрқайсысы зерттеу мақсатына қарай қолданылады. Ал зерттеу сапасы дұрыс сұрақтарға, сенімді коммуникацияға және этикалық талаптардың сақталуына байланысты.