czynności życiowe protistów: odżywianie się, poruszanie się, osmoregulacja, wydalanie i rozmnażanie
związek budowy protistów ze środowiskiem i z trybem ich życia
przebieg cykli rozwojowych protistów
znaczenie protistów w przyrodzie i dla człowieka
Królestwo protistów jest taksonem parafiletycznym pochodzącym od wspólnego przodka, który jest także przodkiem roślin, zwierząt i grzybów[cite: 3]. Do protistów należą organizmy eukariotyczne, które są niezwykle zróżnicowane pod względem budowy, fizjologii oraz trybu życia[cite: 3].
Protisty występują[cite: 3]:
w zbiornikach wodnych[cite: 3],
w miejscach stale wilgotnych[cite: 3],
w organizmach zwierząt[cite: 3].
Grupy protistów
Ze względu na budowę komórek oraz sposób odżywiania się protisty tradycyjnie dzieli się na protisty zwierzęce, roślinopodobne i grzybopodobne[cite: 3].
Protisty zwierzęce
Są to organizmy, których komórki przypominają budowę komórki zwierzęcej[cite: 3].
Ich cechy[cite: 3]:
nie są otoczone ścianą komórkową[cite: 3],
mają lizosomy[cite: 3],
jako materiał zapasowy gromadzą głównie glikogen i tłuszcze[cite: 3],
są cudzożywne (heterotroficzne)[cite: 3].
Protisty roślinopodobne
Są to organizmy, których komórki przypominają budowę komórki roślinnej[cite: 3].
Ich cechy[cite: 3]:
zawierają chloroplasty i ziarna skrobi[cite: 3],
wiele z nich ma również celulozową ścianę komórkową[cite: 3],
większość jest autotroficzna, ale zdarzają się gatunki miksotroficzne, które odżywiają się auto- lub heterotroficznie – w zależności od aktualnych warunków środowiska[cite: 3].
Protisty grzybopodobne
Są to organizmy, których komórki przypominają budowę komórki grzybowej, jednak głównym składnikiem ściany komórkowej jest u nich celuloza, a nie chityna[cite: 3].
Należą do nich przede wszystkim organizmy heterotroficzne[cite: 3].
Obserwacja mikroskopowa pantofelka (strona 33)
Przygotowanie hodowli pantofelków i obserwacja mikroskopowa[cite: 3]:
Umieść niewielką ilość rozdrobnionego siana lub wysuszone liście sałaty w szklanym naczyniu, a następnie zalej je wodą z kałuży, stawu lub akwarium[cite: 3].
Przykryj naczynie kawałkiem materiału i postaw w ciemnym, ciepłym miejscu[cite: 3].
Po upływie 14 dni przenieś zakraplaczem kroplę wody z hodowli na szkiełko podstawowe i wykonaj preparat mikroskopowy[cite: 3].
Obserwuj pod mikroskopem poruszające się pantofelki (jeżeli ruchliwość pantofelków utrudnia obserwację, można odciągnąć nieco wody paskiem z bibuły filtracyjnej)[cite: 3].
Udokumentuj obserwację – wykonaj rysunek lub zdjęcie[cite: 3].
[ILUSTRACJA – strona 33 – Zdjęcie mikroskopowe poruszających się pantofelków]
Formy morfologiczne protistów
Ze względu na liczbę komórek, z których składa się ciało protista, wyróżnia się protisty jednokomórkowe, protisty kolonijne i protisty wielokomórkowe o budowie plechowej[cite: 3].
Formy jednokomórkowe
Do protistów jednokomórkowych należą niektóre gatunki protistów zwierzęcych, roślinopodobnych i grzybopodobnych[cite: 3].
W zależności od gatunku komórki protistów jednokomórkowych mogą być okryte ścianą komórkową lub pellikulą – zewnętrzną powłoką zbudowaną m.in. z błony komórkowej i znajdujących się pod nią mikrotubul[cite: 3].
U niektórych gatunków komórki są nagie, otoczone wyłącznie błoną komórkową[cite: 3].
Formy kolonijne
Do form kolonijnych należą przede wszystkim niektóre gatunki protistów zwierzęcych i roślinopodobnych[cite: 3].
Powstają one w wyniku nierozdzielenia się komórek potomnych po podziale komórki macierzystej lub wskutek łączenia się komórek w większe grupy[cite: 3].
W formach kolonijnych komórki są ze sobą połączone za pomocą ścian komórkowych lub galaretowatych otoczek[cite: 3].
Życie w koloniach jest dla protistów korzystne, ponieważ ułatwia ono unoszenie się w wodzie, a także chroni przed atakiem drapieżników[cite: 3].
Protisty wielokomórkowe
Do protistów wielokomórkowych należą niektóre gatunki protistów roślinopodobnych i grzybopodobnych[cite: 3]. Ciało protistów wielokomórkowych ma postać plechy – jest słabo zróżnicowane lub niezróżnicowane na tkanki[cite: 3]. Nie można w nim także wyodrębnić organów[cite: 3].
Wyróżnia się następujące rodzaje plech[cite: 3]:
plechy komórczakowe – zbudowane z licznych wielojądrowych komórek lub – w skrajnych przypadkach – z jednej wielojądrowej komórki powstałej w wyniku wielokrotnych podziałów mitotycznych jądra komórkowego bez podziału cytoplazmy[cite: 3];
plechy nitkowate – utworzone z nici zbudowanych z długich ciągów komórek[cite: 3];
plechy nibytankowe (plektenchymowe) – utworzone z wielokomórkowych nici, które ciasno się splatają, formując w ten sposób nibytankę (plektenchymę); najwyżej zorganizowane plechy tkankowe mają także wyspecjalizowane komórki przewodzące asymilaty (produkty fotosyntezy)[cite: 3].
Protisty jednokomórkowe
Wśród protistów jednokomórkowych spotyka się[cite: 3]:
formy nieruchome – kokoidalne[cite: 3],
formy obdarzone zdolnością aktywnego ruchu, m.in. pełzaki, wiciowce i orzęski[cite: 3].
Formy kokoidalne
Są nieruchome[cite: 3].
Zalicza się do nich m.in. roślinopodobne okrzemki, których komórki okrywają błona komórkowa oraz sztywna ściana komórkowa[cite: 3].
[ILUSTRACJA – strona 35 – Mikroskopowe zdjęcie okrzemek jako przykładu form kokoidalnych]
Pełzaki
Komórki pełzaków są otoczone wyłącznie błoną komórkową, dlatego mogą wytwarzać wypustki cytoplazmatyczne – nibynóżki (pseudopodia)[cite: 3].
Za pomocą nibynóżek komórki pełzaków się poruszają[cite: 3].
Do pełzaków zalicza się m.in. protisty zwierzęce z rodzaju Amoeba[cite: 3].
[ILUSTRACJA – strona 35 – Zdjęcie komórki pełzaka z widocznymi nibynóżkami]
Orzęski
Komórki orzęsków – protistów zwierzęcych – są otoczone pellikulą, która nadaje im kształt[cite: 3].
Ich narządami ruchu są liczne krótkie rzęski[cite: 3].
Przykładem orzęsków są pantofelki[cite: 3].
[ILUSTRACJA – strona 35 – Zdjęcie pantofelka z widocznymi rzęskami]
Wiciowce
Komórki wiciowców są otoczone pellikulą, dzięki czemu zachowują swój kształt[cite: 3].
Ich narządami ruchu są długie wici, które występują pojedynczo lub po kilka[cite: 3].
Przykładem wiciowców są eugleny zaliczane do protistów roślinopodobnych[cite: 3].
[ILUSTRACJA – strona 35 – Zdjęcie eugleny z widoczną wicią]
Pellikula
Komórki niektórych protistów są otoczone pellikulą[cite: 3]. Nadaje ona komórce wytrzymałość i giętkość[cite: 3].
[ILUSTRACJA – strona 34 – Budowa pellikuli: schemat przedstawiający przekrój przez komórkę z pęcherzykami (alweolami) zawierającymi celulozowe płytki wysycone krzemionką lub węglanem wapnia, błoną komórkową, rzęską oraz ciałkiem obronnym]
U części protistów dodatkowym wzmocnieniem pellikuli są alweole – pęcherzyki zawierające celulozowe płytki wysycone krzemionką lub węglanem wapnia[cite: 3].
Niektóre gatunki mają pod błoną komórkową ciałka obronne (w razie niebezpieczeństwa są one wyrzucane z komórki)[cite: 3].
Wici i rzęski
Wici i rzęski są cytoplazmatycznymi wypustkami okrytymi błoną komórkową[cite: 3].
Ich trzon tworzą mikrotubule, które wyrastają z ciałka podstawowego, zlokalizowanego pod błoną komórkową[cite: 3].
Wici eukariotyczne i bakteryjne nie są homologiczne i mają inną budowę[cite: 3].
[ILUSTRACJA – strona 35 – Budowa wici: schemat przedstawiający budowę wici z widocznym trzonem i ciałkiem podstawowym]
Na co zwrócić uwagę przed sprawdzianem?
A. Najważniejsze pojęcia i definicje
Protisty – organizmy eukariotyczne stanowiące takson parafiletyczny, niezwykle zróżnicowane pod względem budowy, fizjologii i trybu życia[cite: 3].
Takson parafiletyczny – takson pochodzący od wspólnego przodka, który jest także przodkiem roślin, zwierząt i grzybów[cite: 3].
Pellikula – zewnętrzna powłoka otaczająca komórki niektórych protistów, zbudowana m.in. z błony komórkowej i znajdujących się pod nią mikrotubul, która nadaje komórce wytrzymałość i giętkość[cite: 3].
Alweole – pęcherzyki znajdujące się pod błoną komórkową u części protistów, zawierające celulozowe płytki wysycone krzemionką lub węglanem wapnia[cite: 3].
Plecha – wielokomórkowe ciało protistów, które jest słabo zróżnicowane lub niezróżnicowane na tkanki i w którym nie można wyodrębnić organów[cite: 3].
Nibytanka (plektenchyma) – rodzaj plechy utworzonej z wielokomórkowych nici, które ciasno się splatają[cite: 3].
Nibynóżki (pseudopodia) – wypustki cytoplazmatyczne wytwarzane przez komórki pełzaków otoczone wyłącznie błoną komórkową, służące do poruszania się[cite: 3].
B. Co trzeba umieć wymienić?
Trzy główne grupy tradycyjnego podziału protistów (zwierzęce, roślinopodobne, grzybopodobne)[cite: 3].
Formy morfologiczne protistów ze względu na liczbę komórek (jednokomórkowe, kolonijne, wielokomórkowe o budowie plechowej)[cite: 3].
Formy protistów jednokomórkowych ze względu na typ ruchu i budowę (kokoidalne, pełzaki, orzęski, wiciowce)[cite: 3].
C. Co trzeba umieć wyjaśnić lub opisać?
Różnice w budowie komórkowej i sposobie odżywiania między protistami zwierzęcymi, roślinopodobnymi i grzybopodobnymi[cite: 3].
Znaczenie życia w koloniach dla protistów[cite: 3].
Budowę i funkcję pellikuli oraz alweoli w komórkach protistów[cite: 3].
Budowę wici i rzęsek oraz ich pochodzenie (oraz brak homologii z wiciami bakteryjnymi)[cite: 3].
D. Co łatwo pomylić?
Ściana komórkowa u protistów grzybopodobnych a u grzybów prawdziwych: u protistów grzybopodobnych głównym składnikiem ściany komórkowej jest celuloza, a u grzybów jest to chityna[cite: 3].
Materiał zapasowy i brak ściany: protisty zwierzęce nie mają ściany komórkowej i gromadzą głównie glikogen oraz tłuszcze (podobnie jak zwierzęta), natomiast protisty roślinopodobne zawierają ziarna skrobi i często celulozową ścianę komórkową[cite: 3].
E. Na co może zwrócić uwagę nauczycielka?
Zagadnienia wynikające bezpośrednio z analizy materiału: Precyzyjne rozróżnianie typów plech (komórczakowe, nitkowate, pletenchymowe) oraz dokładne określanie składu chemicznego ścian komórkowych i materiałów zapasowych poszczególnych grup protistów[cite: 3].
Zagadnienia prawdopodobne na podstawie stylu nauczania: Pytania zróżnicowane na wyliczenia cech morfologicznych oraz opisy struktur komórkowych (np. pellikuli, wici) na podstawie schematów mikroskopowych[cite: 3].
F. Potencjalne pytania sprawdzianowe
1. Zdefiniuj, czym są protisty pod względem filogenetycznym.
Protisty to organizmy eukariotyczne stanowiące takson parafiletyczny, który pochodzi od wspólnego przodka będącego także przodkiem roślin, zwierząt i grzybów, oraz są niezwykle zróżnicowane pod względem budowy, fizjologii i trybu życia[cite: 3].
2. Wyjaśnij, czym różnią się pod względem odżywiania i budowy komórki protisty zwierzęce od protistów roślinopodobnych.
Protisty zwierzęce są cudzożywne (heterotroficzne), nie mają ściany komórkowej, mają lizosomy, a jako materiał zapasowy gromadzą głównie glikogen i tłuszcze. Z kolei protisty roślinopodobne zawierają chloroplasty i ziarna skrobi, wiele z nich ma celulozową ścianę komórkową, a większość jest autotroficzna (lub miksotroficzna)[cite: 3].
3. Wymień tradycyjne grupy protistów ze względu na budowę komórek i sposób odżywiania.
Protisty zwierzęce, protisty roślinopodobne i protisty grzybopodobne[cite: 3].
4. Opisz budowę i funkcję pellikuli u protistów.
Pellikula to zewnętrzna powłoka otaczająca komórki niektórych protistów, zbudowana m.in. z błony komórkowej i znajdujących się pod nią mikrotubul (często wzmocniona alweolami zawierającymi celulozowe płytki wysycone krzemionką lub węglanem wapnia). Nadaje ona komórce wytrzymałość i giętkość[cite: 3].
5. Wyjaśnij, jak powstają formy kolonijne protistów i jakie przynoszą im korzyści.
Formy kolonijne powstają w wyniku nierozdzielenia się komórek potomnych po podziale komórki macierzystej lub wskutek łączenia się komórek w większe grupy połączone ścianami komórkowymi lub galaretowatymi otoczkami. Korzyścią z życia w koloniach jest ułatwienie unoszenia się w wodzie oraz ochrona przed atakiem drapieżników[cite: 3].
6. Rozpoznaj i opisz trzy rodzaje plech występujące u protistów wielokomórkowych.
Plechy komórczakowe – zbudowane z licznych wielojądrowych komórek lub jednej wielojądrowej komórki powstałej z podziałów jądra bez podziału cytoplazmy[cite: 3].
Plechy nitkowate – utworzone z nici będących długimi ciągami komórek[cite: 3].
Plechy nibytankowe (plektenchymowe) – utworzone z wielokomórkowych nici, które ciasno się splatają, tworząc nibytankę[cite: 3].