Ғылыми әдістің мәні, зерттеу әдістерінің жіктелуі, эмпирикалық және теориялық деңгейлер, жалпы ғылыми әдістер және олардың зерттеуде қолданылуы
Әдіс — белгілі бір мақсатқа жетудің, мәселені шешудің немесе ғылыми білім алудың жүйелі жолы мен тәсілі.
Қарапайым тілмен айтқанда, әдіс «Зерттеуді қалай жүргіземіз?» деген сұраққа жауап береді.
Объективті және тексеруге болатын ғылыми білім алуға бағытталған жүйелі тәсілдер жиынтығы.
«Жастардың діни сауаттылығы қандай деңгейде?» деген сұраққа жауап беру үшін зерттеуші сауалнама, сұхбат, бақылау немесе басқа ғылыми әдістерді қолданады.
Бұл үш ұғым бір-бірімен байланысты, бірақ мағынасы жағынан ерекшеленеді.
| Ұғым | Мағынасы | Негізгі сұрақ |
|---|---|---|
| Әдіснама | Зерттеудің жалпы теориялық негіздері, қағидалары мен әдістер жүйесі | Қандай ғылыми негізде зерттейміз? |
| Әдіс | Ақпарат алу, зерттеу немесе талдау тәсілі | Қалай зерттейміз? |
| Әдістеме | Белгілі әдісті нақты зерттеуде қолданудың тәртібі мен процедурасы | Әдісті нақты қалай жүргіземіз? |
Жастардың діни сауаттылығын зерттегенде әдіс — сауалнама. Ал кімдерге сауалнама беріледі, қанша адам қатысады, қандай сұрақтар қойылады және нәтижелер қалай өңделеді — әдістемеге жатады.
Ғылымда зерттеу әдістері көп болғандықтан, оларды атқаратын қызметі мен қолданылу деңгейіне қарай жүйелеуге болады.
Табиғат, қоғам және ойлау құбылыстарын ең жалпы деңгейде түсіндіруге мүмкіндік береді.
Мысалы: даму, тарихи өзгеріс, өзара байланыс қағидалары.
Көптеген ғылым салаларына ортақ әдістер.
Белгілі ғылым саласында немесе нақты зерттеу міндетінде кең қолданылатын әдістер.
Нақты өмірден деректер мен фактілер жинауға бағытталады.
Мысалы, 500 студентке сауалнама жүргізіп, олардың діни ақпаратты қайдан алатынын анықтау.
Жиналған деректерді және ғылыми әдебиеттерді түсіндіру, байланыстыру, жүйелеу және жалпылауға бағытталады.
Эмпирикалық деңгей → дерек жинаймыз.
Теориялық деңгей → сол деректі түсіндіреміз.
Зерттелетін күрделі құбылысты құрамдас бөліктерге бөліп қарастыру.
Жеке бөліктерді өзара байланыстырып, құбылысты тұтас түрде қарастыру.
Жастардың діни сауаттылығын діни білім, сыни ойлау, ақпараттық сауаттылық, құқықтық сауаттылық сияқты бөліктерге бөліп қарастыру — анализ.
Осы компоненттердің нәтижелерін біріктіріп, діни сауаттылықтың жалпы жағдайын сипаттау — синтез.
Жеке фактілер мен бақылаулардан жалпы қорытындыға келу тәсілі.
Мысалы, зерттелген студенттер арасында әлеуметтік желілер діни ақпарат көзі ретінде жиі қолданылатыны анықталса, осы деректер негізінде зерттелген топқа қатысты жалпы қорытынды жасалады.
Жалпы теория немесе қағидадан нақты жағдайға қатысты болжам шығару.
Мысалы, теорияға сүйене отырып, ақпаратты тексеру дағдысы жоғары жастар діни интернет-контентті сыни бағалауға бейім болады деген гипотеза жасау.
Объектілердің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын ортақ критерийлер бойынша анықтау.
Мысал:
Зерттеу үшін екінші дәрежелі белгілерді уақытша шетке қойып, маңызды қасиеттерге назар аудару.
Мысалы, жастардың барлық жеке ерекшеліктерін емес, олардың білімін, ақпарат көздерін және ақпаратты тексеру дағдыларын қарастыру.
Бірнеше фактілердің ортақ белгілерін анықтап, кеңірек ғылыми тұжырым қалыптастыру.
Бірақ қорытынды зерттеу көлемі мен таңдамасының шекарасынан негізсіз шықпауы керек.
Мысалы, 50 студентті зерттеп, «Қазақстандағы барлық жастар дәл осындай» деп қорытынды жасауға болмайды.
Екі объектінің белгілі ұқсастықтарына сүйене отырып, олардың басқа қасиеттерінде де ықтимал ұқсастық болуы мүмкін деген болжам жасау.
Маңызды: аналогия толық дәлел емес. Ол көбіне жаңа болжам немесе зерттеу сұрағын қалыптастыруға көмектеседі.
Күрделі объектінің маңызды элементтері мен байланыстарын қарапайым модель арқылы көрсету.
Модель:
Діни білім + Сыни ойлау + Ақпараттық сауаттылық + Құқықтық сауаттылық + Диалог мәдениеті
Жүйелік тәсіл — зерттеу объектісін бір-бірімен байланысты элементтерден тұратын тұтас жүйе ретінде қарастыру.
Мысалы, жастардың діни сауаттылығын тек бір ғана фактор арқылы түсіндіру жеткіліксіз. Оған бірнеше фактор ықпал етуі мүмкін:
Алғашқы әлеуметтік орта және тәрбие.
Ғылыми және құқықтық білім алу ортасы.
Ақпарат пен әлеуметтік желілердің ықпалы.
Жастардың әлеуметтік ортасы.
Светскость, ар-ождан бостандығы және құқықтық білім.
Әлеуметтік және мәдени жағдайлардың ықпалы.
Зерттеу тақырыбы: «Қазақстан жастарының діни сауаттылығы»
Ғылыми әдіс зерттеушіге құбылысты жүйелі, негізді және объективті түрде зерттеуге мүмкіндік береді.
Ең басты қағида: зерттеуші алдымен әдісті таңдап, кейін оған тақырып іздемейді. Зерттеу әдісі зерттеудің мақсатына, сұрағына және объектісіне сәйкес таңдалады.
Назарларыңызға рақмет!